Google, Batı Nil virüsü gibi sivrisinek kaynaklı hastalıkları azaltmak amacıyla, Wolbachia pipientis bakterisiyle enfekte ettiği milyonlarca ısırmayan sivrisineği doğaya bırakmak için deneysel bir izin başvurusunda bulundu. ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), teknoloji devinin yaptığı deneysel sivrisinek salımı başvurusunu değerlendiriyor. Bilim insanları, ilk bakışta riskli gibi görünen yöntemin, hastalık taşıyan sivrisinek popülasyonlarını azaltabileceğini düşünüyor.
Salım planı, Google’ın “Debug” girişiminin bir parçası. Proje kapsamında, Wolbachia pipientis adlı bakteriyle enfekte edilmiş milyonlarca erkek sivrisineğin çevreye bırakılması hedefleniyor. Söz konusu bakteri enfekte erkek sivrisineklere zarar vermiyor ancak enfekte olmayan dişilerle çiftleştiklerinde yavru oluşumunu engelliyor. Böylece zaman içinde sivrisinek popülasyonları önemli ölçüde azalıyor.
Google’ın hedef aldığı tür, tropikal ve subtropikal bölgelerde yaşayan istilacı türlerden “güney ev sivrisineği” (Culex quinquefasciatus). Bu tür, insanlarda Batı Nil virüsü ve St. Louis ensefaliti gibi hastalıkları yayabiliyor.
Live Science’ın haberine göre, teknoloji devinin başvurusu bilim insanlarının büyük bir kısmı tarafından olumlu karşılandı. Kaliforniya Üniversitesi Riverside kampüsünde halk sağlığı bağlamında sivrisinek ekolojisi ve davranışları üzerine çalışan yardımcı doçent Karthikeyan Chandrasegaran, Wolbachia kullanımının, özellikle geniş çaplı böcek ilaçlarıyla karşılaştırıldığında “makul” bir sivrisinek kontrolü yöntemi olduğunu söyledi.
Chandrasegaran, “Wolbachia temelli stratejiler genellikle türe özgüdür ve çevreye yeni toksinler bırakmaz. Ayrıca Wolbachia birçok böcek türünde zaten yaygın olarak bulunan doğal bir bakteriyel simbiyonttur; genetik olarak değiştirilmiş bir organizma değildir. Bu açıdan bakıldığında, günümüzde mevcut olan en çevreci sivrisinek kontrol araçlarından biri.” dedi.
EPA, başvurunun bölgesel ve ulusal düzeyde önem taşıyabileceğini belirtti. Kurum, 5 Haziran’da sona erecek kamuoyu görüş sürecinin ardından nihai kararını verecek. Onay çıkması halinde Google iki yıl boyunca Kaliforniya’da 32 milyon, Florida’da ise 32 milyon olmak üzere toplam 64 milyon sivrisineği doğaya bırakabilecek.
Sivrisinekler en ölümcül hayvanlar arasında
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’ne (CDC) göre sivrisinekler, hastalık yaymaları nedeniyle her yıl 500 bin ila 1 milyon insanın ölümüne yol açan en ölümcül hayvanlardan biri. Buna karşın küçük, yaygın ve çok sayıda olmaları nedeniyle sivrisinekleri büyük ölçekte azaltmak oldukça zor. Sivrisinekleri yok etmek amacıyla kullanılan birçok yöntem doğaya zarar verebiliyor, örneğin bböcek ilaçları hem çevreye hem de diğer tozlayıcılara zararlı. Ayrıca sivrisinekler giderek bu ilaçlara karşı direnç geliştiriyor.
Son yıllarda sivrisineklerle mücadele kapsamında başvurulan Wolbachia yöntemiyse bu soruna doğal bir çözüm sunabilir. Bakteri, böceklerde yaygın olarak bulunurken, insanları ve diğer hayvanları enfekte etmediği ileri sürülüyor.
“Biyolojik uyumsuzluk” olarak adlandırılan süreçte, Wolbachia enfekte erkeklerle enfekte olmayan dişiler arasında özel bir etkileşim oluşturuyor. Erkeklerde Wolbachia, sperm genomunu değiştirerek oluşacak embriyoların ölmesine yol açıyor. Ancak dişi de Wolbachia taşıyorsa embriyodaki bu bozulma etkisiz kalıyor. Sonuç olarak milyonlarca enfekte erkek doğaya bırakıldığında, enfekte olmayan dişiler onlarla çiftleşiyor ancak canlı yavrular üretemiyor.
“Sivrisinek fabrikaları”
Google, milyonlarca enfekte sivrisineği otomatik olarak yetiştirebilen makineler geliştiriyor. Şirket ayrıca yapay zeka algoritmaları, sensörler ve çeşitli mühendislik sistemleri kullanarak erkekleri dişilerden ayırıyor.
Araştırmacılar onlarca yıldır popülasyonları azaltmak için kısırlaştırılmış erkek sivrisinekleri kullanıyor. Dişi sivrisinekler yumurta üretmek için kandaki protein ve diğer besinlere ihtiyaç duyduklarından insanları ısırıyor. Erkek sivrisinekler ise besinlerini çiçek nektarı ve meyvelerden sağladığı için salınmalarının insanlar açısından teorik olarak risk oluşturmadığı öne sürülüyor.
Önerilen sivrisinek salımlarının büyüklüğüne rağmen yöntem yeni değil ve başka sivrisinek türlerinde işe yaradığı daha önce gösterildi. Daha önceki Wolbachia çalışmaları çoğunlukla Zika ve dang humması taşıyan Aedes aegypti türüne odaklanıyordu. Google’ın da faaliyet gösterdiği Singapur’da araştırmacılar dang hummasına karşı Wolbachia taşıyan erkek sivrisinekleri kullanıyor. Denemeler, hastalık taşıyan sivrisinek popülasyonunda yüzde 90’a kadar azalma ve insanların dang hummasına yakalanma riskinde yüzde 70 düşüş sağlandığını ortaya koydu. Ancak Google’ın güney ev sivrisineklerini bu ölçekte hedef alması yeni bir uygulama olarak görülüyor.
Batı Nil virüsü kaynaklı ölümler
ABD’de Batı Nil virüsü sivrisinek kaynaklı hastalıkların başlıca nedeni konumunda. CDC verilerine göre her yıl yaklaşık 2 bin kişiye teşhis konuluyor fakat daha fazla kişinin belirti göstermeden enfekte olduğu düşünülüyor. Vakaların çoğu belirti vermiyor veya hafif grip benzeri semptomlarla atlatılıyor. Ancak bazı durumlarda ağır hastalık ve ölüme yol açabiliyor. Kaliforniya’da 2003 yılından bu yana 8 binden fazla vaka ve 400’den fazla ölüm kaydedildi.
Uluslararası ölçekte ise Culex quinquefasciatus (güneydoğu ev sivrisineği) ve diğer Culex türleri, Asya’da önemli bir sağlık sorunu olan Japon ensefaliti virüsünün yayılmasında büyük rol oynuyor. Dünya Sağlık Örgütü’ne (WHO) göre her yıl yaklaşık 100 bin Japon ensefaliti vakası görülüyor ve hastalığın ölüm oranı yüzde 30’a kadar çıkabiliyor.
Kaynak: 2N News, Google, EPA, Live Science