İsfahan Üniversitesi Psikoloji bölümünden Javad Abbasi Jondani yaptığı çalışmayla, ChatGPT, Gemini, Meta AI gibi yapay zeka destekli sohbet robotlarının denetimsiz kullanımının bireylerde istemeden de olsa ruh sağlığı sorunlarını ilerlettiğini iddia ediyor.
Araştırmanın yazarı Jondani, 5 potansiyel tuzak belirtiyor. Çalışmaya göre yardım almayı reddetme veya erteleme durumu ruh sağlığı bakımının önünde bir engel. Maliyet, erişilebilirlik ve erişim eşitsizlikleri gibi faktörler bu erteleme halinin en büyük sebeplerinden. Bunun yanında belirtilerin küçümsenmesi, damgalanma, kendine yetme normları ve olumsuz değerlendirilme korkusu da bireyleri profesyonel yardımdan alıkoyuyor. Çalışma, chatbotlara alışkanlık derecesinde bel bağlama ile profesyonel yardım arama süreçlerindeki gecikmenin arasında ilişki olduğunu öne sürüyor. Üstelik yapay zeka sohbet robotlarının her an her saat ulaşılabilir olması, çok az bir ücretle veya ücretsiz olarak erişilebilmesi özellikle finansal açıdan erişimi bulunmayan bireyler için alternatif psikolojik destek konumuna getiriyor.
5 büyük tuzaktan biri: Aşırı güvence arama
Araştırmada ikinci bir tuzak olarak görülen “aşırı güvence arama”, şüpheyi, belirsizliği veya huzursuzluğu hafifletmek amacıyla başkalarından defalarca doğrulama veya rahatlatma talep edilmesi hali olarak açıklanıyor. Aşırı güvence arayışı hali OKB, yaygın anksiyete bozukluğu, hastalık kaygısı ve beden dismorfik (algı) bozukluğu gibi pek çok psikiyatrik bozuklukta gözlemlenen semptomlardan biri. Mevcut çalışmalarda bireylerin reddedilme veya yargılanma gibi risklerden kaçınmak için sıklıkla kişilerarası olmayan çevrim içi güvence arayışının yaygınlığı belirtiliyor. Kısıtlı web aramalarının aksine yapay zeka sohbet robotları anlık, dinamik ve sürekli onaylayıcı yanıtlar sunarak farkında olmadan sınırsız bir doğrulama kaynağı işlevi görüyor.
Rahatsız edici düşüncelere sahip bireylerin sürekli olarak bu düşüncelerin normal olup olmadığını, ilişkilerinin sağlıklı olup olmadığını veya belirtilerin ciddi bir hastalığa işaret edip etmediğini chatbot’larla tartıştığı görüldü. Çoğu yapay zekanın klinik bağlamdan bağımsız olarak rahatlatıcı veya durumu normalleştirici yanıtlar vermesi, kişilerarası güvencenin sorgulanmasına neden olduğu belirtiliyor.
Sohbet robotları yalnızlaştırıyor
Çalışmada sosyal çekilme olarak açıklanan tehdidin, majör depresif bozukluk, sosyal anksiyete ve kaçıngan kişilik özellikleri dahil olmak üzere pek çok psikiyatrik koşulda öne çıkan tanısal-ötesi (belirli tek teşhisi olmayan) bir özellik olduğu söyleniyor. Geçmiş çalışmalardan elde edilen bulgular, yüksek düzeyde sosyal anksiyete, düşük özsaygı veya yalnızlık yaşayan bireylerin diyalog bazlı yapay zeka sohbet robotlarını daha problematik şekilde kullandığını gösteriyor. Bu kişiler için yapay zeka sohbet robotları, sundukları imkanlarla gerçek insan ilişkilerinin yerini alan cazip bir alternatif haline gelebiliyor. Yapılan çalışmalarda bu kişiler, kişilerarası kırılganlıktan kaçınmak için duygusal destek konusunda yapay zekaya daha fazla bağlandıklarını ifade ediyor.
Bozulmuş algı ve bilişler olarak aktarılan tuzak; büyüsel düşünme, aşırı değer verilmiş fikirler, düşük içgörü, halüsinasyonlar ve illüzyonlar da dahil olmak üzere sanrısal bozukluk ve bipolar bozukluk gibi çeşitli psikiyatrik rahatsızlıkların temel özellikleri arasında yer alıyor. Araştırmada belirtildiği üzere bu deneyimler gerçekliği değerlendirme yetisini önemli ölçüde bozabiliyor ve günlük işlevselliği sekteye uğratabiliyor. Aynı zamanda bu bozukluklar duygusal huzursuzluğu şiddetlendirme ve sosyal izolasyon ve düşük içgörüyü de tetikleyebiliyor.
Klinisyenler (doğrudan hastalarla çalışan uzmanlar) son çalışmalarında, büyük dil modeli sohbet robotlarıyla uzun süreli etkileşimin, özellikle önceden yatkınlığı bulunan bireylerde psikotik benzeri deneyimleri tetikleyebildiğini gösteren “Yapay Zeka Psikozu” (AI psychosis) olgusunu tanımlamıştı. Bu gözlemler, çeşitli yapay zeka tasarımlarının yapay zeka psikozuna katkıda bulunabileceğini; sistemin bireyle aynı fikirdeymiş ve onun düşüncesini yansıtıyormuş gibi görünmesinin ise gerçekliği değerlendirme yetisini daha da bozarak bilişsel bozulmaları pekiştirebildiğini kanıtlıyor.
Bireylerde özerklik azalıyor
Son derece dinamik olduğu bilinen yapay zeka sohbet robotları, dijital aşırı bağımlılığın yeni bir kanalı haline gelebileceği belirtiliyor. Önceki çalışmalarda bağımlı kişilik özelliklerine sahip bireylerin yapay zeka sohbet robotlarını daha yoğun kullanma eğiliminde olduğunu gösteriyor. Deneysel kanıtlar ise günlük yoğun yapay zeka kullanımının teknolojiye daha fazla bağımlılık yaratabileceğini ortaya koyuyor.
Sözü edilen diğer tehditlerde olduğu gibi yapay zekanın her zaman ulaşılabilir olması, kişiye yetersiz hissettirecek cevaplar vermemesi, her şeyi biliyor gibi görünmeleri ve yargılamayan bir dil takınmaları bu aşırı bağımlılığa neden olabiliyor.
Araştırmaya göre gündelik yaşamda yapay zeka sohbet robotlarının yaygınlaşan kullanımı ve potansiyel riskleri göz önüne alındığında klinik farkındalığın artırılması, istenmeyen psikolojik etkilerine yönelik ampirik (deneysel) çalışmaların artırılması ve yapay zeka sohbet robotları için koruyucu önlemlerin tasarlanması konusunda ilerleme kaydedilmeli.