Fırat Nehri, Batı Asya’daki en uzun nehir ve Bereketli Hilal’in doğu yakası boyunca uzanır. Türkiye’den Suriye ve Irak’a doğru 2 bin 800 kilometre boyunca akan nehir, “Medeniyetin Beşiği” olarak bilinen bölgenin sürdürülmesinde hayati rol oynuyor. Araştırmacılar, nehrin kökenleri veya tektonik aktivitenin nehrin gelişimini nasıl şekillendirmiş olabileceğini inceledi. Nature Geoscience‘da yayınlanan çalışma, levha tektoniklerinin kaymasıyla yönü değişen iki kadim nehrin, Fırat Nehri’ni oluşturmak üzere birleştiğini öne sürüyor.
Önceki araştırmalar, erken Fırat Nehri’nin nerede sonlandığına dair iki ana hipotez ileri sürüyordu; birincisi, nehrin Anadolu’daki veya Akdeniz’deki göllerde sonlandığıydı, ikincisi ise güneydoğuya, Arabistan’a doğru aktığıydı.
Yeni çalışmanın araştırmacılar, eski nehir yollarını ve tortu birikintilerini haritalandırmak ve incelemek için sismik yansıma ve topoğrafik verileri kullandı. Yaklaşık 3.6 milyon yıl öncesine kadar Akdeniz’e aktığı görülen Paleo-Karasu ve Paleo-Murat adında iki eski nehir tespit ettiler. Nehirlerin, Akdeniz’in kısmen kurumuş olduğu ve 5.97-5.33 milyon yıl öncesine kadar süren, Messiniyen Tuzluluk Krizi (MSC) olarak adlandırılan dönemde, Geç Miyosen’de Akdeniz’e döküldüğünü buldular.
Ekip ayrıca, iki eski tortu birikintisinin Fırat Nehri ile bağlantılı olabileceğini ileri sürüyor. Doğu Akdeniz havzasının altında yer alan bu birikintiler, Handere ve Nahr Menashe, MSC için jeolojik kanıt sağlıyor. Ekip, Handere ve Nahr Menashe’yi beslemiş olabilecek potansiyel paleo-yolları belirlemek amacıyla Handere’nin yayınlanmış haritalarını kullandı ve Nahr Menashe’nin tamamını 2B sismik yansıma hatları ile 3B sismik yansıma hacimleri üzerinde yeniden haritalandırdı. Karasu ve Murat Nehirleri ile bağlantılar bulundu.
Makale yazarları, “Benzer büyük ölçekli yapısal ölçeklerin Karasu Nehri, Murat Nehri, Handere ve Nahr Menashe’nin hizalanmasını kontrol ettiği; paleo-nehir akışının güneydoğuya kaymadan önce başlangıçta güneybatıya doğru yöneldiği; modern nehir yollarının kadim sistemlerin kalıntı özelliklerini koruduğu ve Akdeniz kıyı şeridinde uzun vadeli nehir birikiminin devam ettiği sonucuna varıyoruz.” ifadesini kullandı.
Araştırmacılar, tektonik aktivitenin Paleo-Murat Nehri’ni Basra Körfezi’ne doğru yeniden yönlendirdiğini ve Geç Pliyosen döneminde Paleo-Karasu Nehri’nin bununla birleştiğini söylüyor. Yaklaşık 3.6 milyon yıl önce meydana gelen daha sonraki aktivite, Paleo-Karasu Nehri’nin Arap Levhası’na kaymasıyla sonuçlanarak, yeni gelişmekte olan bir Fırat Nehri’nin başlamasına neden oldu. Araştırmacılar, 1.6 milyon yıl öncesine gelindiğinde modern Fırat Nehri’nin Arap Levhası üzerinde başladığını belirtiyor.
Medeniyetin Beşiği’ni şekillendiren levha tektoniği
Milyonlarca yıl önce bu nehir yönelimlerini kontrol eden levha tektonikleri, nihayetinde Bereketli Hilal’in manzarasının oluşmasına katkıda bulundu. Ekip, olasılıklı tortu bütçesi modellemesi yoluyla, MSC’nin yaklaşık 5.45-5.33 milyon yıl önceki son evresinde bölgedeki kadim nehir debisini ve havzalarını da tahmin etti. Böylece nehirlerin büyüklüğüne dair bir tahminde bulunabildiler. Daha sonra Paleo-Karasu ve Paleo-Murat nehirlerinin yeniden yapılandırılmış hidrografisini modern nehirlerle karşılaştırdılar.
Araştırmacılar, yeniden oluşturulan havza alanlarının günümüzdeki Dicle-Fırat ve Nil nehri havzalarından neredeyse bir büyüklük sırası (on kat) daha küçük olmasına rağmen, oraya boşaltılan tortu miktarının oldukça benzer olduğunu söylüyor. Paleo-Karasu Nehri’nden gelen su debisinin, şu anda Nil Nehri’nden boşalan suyu aştığını ileri sürdüler. Toplamda, kadim nehir debisi günümüzdeki Dicle, Fırat ve Nil’in toplamından daha büyüktü; bu da MSC sırasında meydana gelmesine rağmen geçmişte yoğun yağış ve dik bir arazi olduğunu düşündürüyor.
Makale yazarları, “Sonuçlarımız, levha sınırı deformasyonunun hem Fırat Nehri’ni Anadolu-Avrasya Levhası’ndan Arap Levhası’na saptıran nehir yatağı değişimlerini (avülsiyonları) kontrol ettiğini hem de alüvyal Bereketli Hilal’in gelişimi için gerekli koşulları oluşturduğunu göstermektedir.” ifadesini kullandı.
Kaynak: Nature Geoscience