MIT Beyin ve Bilişsel Bilimler Bölümü’nde yapılan araştırma, insanların bir iyiliğe karşılık verip vermeyeceğine dair beklentilerinin yalnızca yapılan davranışa değil, bu davranışın gerçekleştiği ilişki türüne bağlı olduğunu öne sürüyor.
Open Mind dergisinde yayımlanan çalışmaya göre insanlar, arkadaşlar ya da eşit konumdaki iş arkadaşları gibi simetrik ilişkilerde cömertliğin karşılık bulmasını bekliyor. Ancak güç, statü ya da rol farkı bulunan ilişkilerde beklenti değişiyor. Bu tür ilişkilerde insanlar “sıra kimde?” diye düşünmekten çok, daha önce kim cömert davrandıysa onun aynı davranışı sürdüreceğini varsayıyor.
Cömertlik her zaman karşılık beklemiyor
Davranışsal ekonomi ve oyun teorisi alanındaki birçok çalışma, insanların iyilik karşısında karşılık verme eğiliminde olduğunu göstermişti. Bu yaklaşımda, bir kişinin yaptığı cömert davranışın alıcıda bir tür borç ya da karşılık verme beklentisi oluşturduğu kabul ediliyor.
Ancak MIT araştırmacıları Alicia M. Chen ve Rebecca Saxe, bu varsayımın tüm sosyal ilişkiler için geçerli olmayabileceğini test etti. Araştırmacılar, gündelik hayatta cömertliğin çoğu zaman mevcut ilişkilerin içinde gerçekleştiğine dikkat çekti. Bu nedenle aynı davranış, ilişkinin eşit ya da hiyerarşik olmasına göre farklı anlamlar taşıyabiliyor.
Çalışma kapsamında toplam 599 ABD’li yetişkinle altı çevrim içi davranış deneyi yürütüldü. Katılımcılara kahve almak, yemek hazırlamak, konser bileti almak ya da birine yardım etmek gibi gündelik etkileşimleri anlatan kısa senaryolar sunuldu.
Bazı senaryolarda kişiler arasındaki ilişki eşit olarak tanımlandı. Bazılarında ise bir kişinin diğerinden daha fazla güç, statü ya da etkiye sahip olduğu belirtildi. Katılımcılardan, aynı etkileşim yeniden yaşandığında kimin cömert davranacağını tahmin etmeleri istendi.
Sonuçlar, eşit ilişkilerde karşılıklılık beklentisinin öne çıktığını gösterdi. Örneğin iki arkadaş ya da aynı düzeyde çalışan iki kişi arasında biri kahve aldıysa, bir sonraki sefer diğer kişinin benzer davranması bekleniyordu.
MIT’de Beyin ve Bilişsel Bilimler Profesörü Rebecca Saxe durumu şöyle yorumluyor: “Birçok yakın ilişkide, hiyerarşik ilişkide ya da role dayalı başka ilişki türlerinde, sıranın kimde olduğunu takip etmeye çalışmazsınız. Bu yoruma göre, biz yalnızca yerleşmiş örüntüyü takip ederiz; çünkü bunu yapmak daha kolaydır. Herkes ne beklemesi gerektiğini bilir ve geçen sefer ne olduğunu ayrıca takip etmemize gerek kalmaz.”
Hiyerarşik ilişkilerde örüntü devam ediyor
Katılımcılar, bir profesör-öğrenci, yönetici-çalışan ya da yaşça büyük-küçük kardeş ilişkisi gibi durumlarda iyiliğin karşılık bulmasından çok, aynı kişinin aynı rolü sürdürmesini bekledi.
Bu beklenti, cömertliğin hiyerarşide yukarıdan aşağıya ya da aşağıdan yukarıya akmasına göre de değişmedi. Yani hem daha yüksek statüdeki kişi cömert davrandığında hem de daha düşük statüdeki kişi cömert davrandığında, katılımcılar bu davranışın gelecekte de aynı kişi tarafından sürdürüleceğini düşündü.
Araştırmacılara göre bu durum, hiyerarşik ya da rol temelli ilişkilerde insanların sürekli “bu kez sıra kimde?” hesabı yapmamasından kaynaklanıyor olabilir. Önceki örüntüyü takip etmek, sosyal etkileşimleri daha öngörülebilir hale getiriyor.
Çalışmanın dikkat çekici yönlerinden biri, katılımcıların beklentilerinin çok küçük ilişki ipuçlarıyla değişmesiydi. Yalnızca iki kişi arasındaki ilişkinin “eşit” ya da “asimetrik” olarak tanımlanması bile, insanların cömertlik sırasına dair tahminlerini etkiledi.
Araştırmacılar ayrıca bu bulgunun yalnızca senaryo değerlendirmelerinde değil, ödüllü ekonomik oyunlarda da görüldüğünü belirledi. Katılımcılar maddi sonuçları olan oyunlarda bile eşit ilişkilerde karşılıklılığa, hiyerarşik ilişkilerde ise önceki rolün sürmesine daha yatkın davrandı.
Kaynak: Open Mind