Memelilerde karmaşık uzuvların yeniden büyütülmesi uzun süredir bilim dünyasının çözmekte zorlandığı bir problem olarak öne çıkıyor. Ancak farklı türler üzerinde yürütülen yeni bir çalışma, bu alanda önemli bir yaklaşımın kapısını aralıyor. ABD’de Wake Forest University, Duke University ve University of Wisconsin-Madison araştırmacılarının ortak çalışması, uzuv yenilenmesinde rol oynayan ortak bir genetik programı ortaya koydu. Çalışmanın sonuçları 18 Nisan 2026’da PNAS’te yayınlandı.
Bilim insanları, axolotl semenderi, zebrafish ve fareleri karşılaştırarak, bu üç farklı türde de uzuv yenilenmesini yönlendiren benzer genlerin aktif olduğunu belirledi.
Çalışmada özellikle SP6 ve SP8 adlı transkripsiyon faktörlerinin, yenilenme sürecinde kritik rol oynadığı tespit edildi. Bu genlerin, yaralanma sonrası deri dokusunda aktive olarak yeni doku oluşumunu tetiklediği gösterildi. Araştırmacılar, bu genlerin yokluğunda hem semenderlerde hem de farelerde kemik yapısının düzgün şekilde yenilenemediğini gözlemledi.
Hedefli gen terapisiyle kısmi yenilenme sağlandı
Elde edilen bulgular doğrultusunda ekip, gen terapisi tabanlı bir yöntem geliştirdi. Bu yöntemde, zebrafish’ten alınan bir “yenilenme güçlendirici” DNA dizisi kullanılarak belirli genlerin sadece yaralanma bölgesinde aktif olması sağlandı. Araştırmacılar, bu sistemle FGF8 adlı büyüme faktörünü hedefli şekilde ifade ettirdi.
Deneylerde, bu gen terapisi yaklaşımının farelerde kesilmiş parmak uçlarının yeniden büyümesini hızlandırdığı ve bazı durumlarda gen eksikliğinin etkilerini kısmen telafi ettiği görüldü. Özellikle SP genlerinin eksik olduğu farelerde bile, FGF8’in devreye sokulmasıyla kemik ve doku yenilenmesinde iyileşme sağlandı.
Bilim insanlarına göre bu yaklaşım, doğrudan tüm uzvu yeniden oluşturmak yerine, vücudun kendi yenilenme kapasitesini harekete geçirmeyi hedefliyor. İnsanlarda sınırlı da olsa parmak ucu yenilenmesi görülebiliyor; bu da benzer mekanizmaların insanlarda da potansiyel olarak kullanılabileceğine işaret ediyor.
Araştırmacılar, her yıl dünya genelinde bir milyondan fazla uzuv amputasyonu gerçekleştiğini ve bu sayının yaşlanan nüfus ile diyabet vakalarının artmasıyla yükselebileceğini vurguluyor. Bu nedenle, protezlerin ötesine geçen biyolojik çözümler geliştirme çabaları giderek önem kazanıyor.
Çalışma, insanlarda tam uzuv yenilenmesine ulaşmak için henüz erken aşamada olsa da, farklı türlerde ortak olan genetik mekanizmaların hedeflenebileceğini gösteriyor. Bilim insanları, gen terapisi, kök hücre teknolojileri ve biyomühendislik yaklaşımlarının birlikte kullanıldığı çok disiplinli çözümlerin gelecekte bu alanda belirleyici olacağını ifade ediyor.
Kaynak: PNAS