Kene kaynaklı hastalıklar Türkiye dahil birçok ülkede insanların yaşamını yitirmesine ya da ciddi sağlık sorunlarıyla mücadele etmesine yol açıyor. Kanada’da da geyik kenelerinin (kara bacaklı keneler) yayılım alanlarında ve buna bağlı Lyme hastalığı gibi kene kaynaklı hastalık vakalarında son 10 yılda kuzeye doğru düzenli bir genişleme görülüyor. Risk alanlarının genişlemesi ise büyük nüfuslu merkezlerle örtüşüyor. Artık daha fazla insan, ormanlık alanlara sınırı olan bahçelerinde veya ormanlarda yürüyüş yaparken kenelerle temas edebiliyor.
Lyme hastalığından korunmaya yönelik mevcut öneriler genellikle; uzun pantolon giymek, pantolon paçalarını çorapların içine sokmak, DEET veya icaridin içeren kene kovucular uygulamak, kene kontrolü yapmak ve açık havada geçirilen sürenin ardından keneleri hemen uzaklaştırmak gibi kişisel korunma önlemlerine odaklanıyor. Bunlar önemli olsa da insanların doğru ve tutarlı bir şekilde uygulaması zor olabilir.
Ottawa Üniversitesinden araştırmacıların yürüttüğü yeni bir çalışma, odun talaşlarının yürüyüş yollarında keneleri uzak tutmak için yararlı bir araç olduğunu ortaya koydu. Yıllar süren projenin pilot testleri, 2020’de Ottawa Üniversitesi INSIGHT laboratuvarı tarafından tamamlanmıştı. İki yılı kapsayan en son çalışma ise Ulusal Başkent Komisyonu (NCC) tarafından yönetilen iki Ottawa Greenbelt yürüyüş yolunda uygulandı.
Makale yazarları, Ottawa Üniversitesi Epidemiyoloji ve Halk Sağlığı Fakültesinden Profesör Manisha A. Kulkarni ve doktora öğrencisi Katarina Ost, ayrıntıları The Conversation’da kaleme aldı.
Kenelere karşı işe yarayabileceği gösterildi
İnsanları kenelerden ve taşıdıkları hastalıklardan korurken, aynı zamanda çevre ve hayvan sağlığını da gözeten önleyici stratejilere yönelik ihtiyaç giderek artıyor. Hastalık önlemedeki bu yaklaşım, entegre kontrol veya “Tek Sağlık” (One Health) yaklaşımı olarak adlandırılıyor.
Tek Sağlık müdahaleleri genellikle hastalık bulaşmasının birden fazla bileşenini hedef alır. Keneler söz konusu olduğunda bu müdahaleler; insanları doğrudan korumayı, kenelerin yaşamayı sevdiği çevreyi değiştirmeyi ve kenelerin beslendiği hayvanları hedef almayı amaçlar.
2025 tarihli bir çalışma, kene kontrolüne yönelik son araştırmaların çoğunda entegre stratejilerin kullanımının artırılması çağrısında bulunulduğunu ancak çok az çalışmanın bu stratejileri saha deneylerinde gerçekten test ettiğini gösterdi.
Yeni çalışmada ise, orman sınırındaki patika kenarlarına odun talaşları serildiğinde, bu yol bölümlerindeki geyik kenesi (kara bacaklı kene) sayısının neredeyse yarı yarıya azaldığı tespit edildi. Araştırmacılar ayrıca, her sezonun başında (bahar sonuna doğru) bazı odun talaşı serili bölümlere hedefli bir şekilde bir böcek ilacı türü deltamethrin püskürttü. Deltamethrin uygulanmış talaşların bulunduğu patika bölümlerinde kene sayısı neredeyse yüzde 99 oranında azaldı.
Çevresel açıdan sürdürülebilir bir çözüm
Araştırmacıların iddiasına göre, odun talaşı sınırlarının deltamethrin ile bu şekilde hedefli olarak tedavi edilmesi; çevre ağaçlara ve çalılıklara genel ilaçlama yapmaktan kaçınarak, tozlaştırıcılar (arılar vb.) gibi diğer böcekler üzerindeki etkisini sınırlarken, keneleri etkili bir şekilde azaltma yöntemi olarak gelecek vaat ediyor.
Bu müdahale yaklaşımı çevresel sürdürülebilirlik açısından da umut verici olarak gösterildi. Çalışmada, NCC’nin dişbudak ağacı temizleme programından elde edilen geri dönüştürülmüş dişbudak ağacı talaşları kullanıldı. Böylece hem arazi atıkları geri kazandırıldı hem de arazi yöneticilerine, ağaç kesim programlarından çıkan talaşları yürüyüş yolunu kullananların yararına olacak şekilde yerinde değerlendirme imkanı sunuldu.
Öte yandan, odun talaşları patika kenarlarındaki kene sayısını azaltmada etkili olsa da, bu yöntemin başarısı, insanların belirlenmiş yollarda kalmasına ve kenelerin bulunabileceği patika dışı alanlardan kaçınmasına dayanıyor.
Kaynak: The Conversation, Ticks and Tick-borne Diseases