York Üniversitesinin araştırması, uyku hastalığına neden olan Afrika tripanosomu parazitinin protein tabakasıyla hayatta kaldığını ortaya koydu. Uyku hastalığı, tedavi edilmediğinde merkezi sinir sistemine ilerleyerek ciddi nörolojik sorunlara yol açıyor. Bu belirtiler arasında şiddetli uyku bozuklukları, bilinç bulanıklığı ve koma yer alıyor.
Afrika tripanosomu, ciddi bir enfeksiyona yol açan tek hücreli parazite deniyor. Parazit, özellikle Sahra altı Afrika’da yaşayan insanlara tsetse sineği (Glossina türleri) ısırığıyla bulaşıyor. Kana girdikten sonra çoğalmaya başlıyor ve zamanla bağışıklık sisteminden kaçarak vücutta yayılıyor.
Parazit görünmezlik pelerini takıyor
Parazit, hayatta kalmak için yüzeyini kaplayan pelerin (cloak) benzeri bir protein tabakası kullanıyor. Yapı, variant surface glycoprotein (VSG) olarak biliniyor ve bağışıklık sisteminin paraziti tanımasını zorlaştırıyor. Parazitin genetik talimatlarında hem pelerinli proteinleri hem de “yardımcı genler” bulunmasına rağmen, parazit büyük miktarda pelerinli proteini üretirken yardımcı proteinleri oldukça düşük seviyede üretiyordu. 40 yıldır bu gizem çözülemiyordu.
Araştırma; kılığın bir protein tarafından kontrol edildiğini gösteriyor. Yeni keşfedilen ESB2 proteini, moleküler parçalama makinesi gibi çalışıyor. Parazit, genetik talimatları üretirken ESB2 talimatların bazı kısımlarını anında yok ediyor ve yalnızca hayatta kalmasını sağlayan proteinleri üretirken, bağışıklık sistemi tarafından tespit edilmesini kolaylaştırabilecek diğer proteinleri bastırıyor. Çalışmanın yazarı Dr. Joana Faria, bulguların parazitin “görünmez kalma” stratejisi uyguladığını belirtiyor. Faria’ya göre parazit, yalnızca ne ürettiğiyle değil, neyi yok ettiğini seçerek de hayatta kalıyor.
ESB2 proteini, parazitin protein fabrikası olarak bilinen bir bölgede (Expression Site Body) yer alıyor. Genetik talimatlar üretilirken ESB2, ‘moleküler bıçak’ gibi çalışarak yardımcı genleri anında parçalıyor ve böylece pelerin talimatlarının korunmasını sağlıyor.
Araştırmacılar, bu mekanizmanın anlaşılmasının parazitin yaşam döngüsündeki yeni zayıf noktaların belirlenmesini sağlayabileceğini ve gelecekte uyku hastalığına yönelik yeni tedavilerin geliştirilmesinin önünü açabileceğini belirtiyor.
Kaynak: Nature Microbiology