Sosyal medya “sen de yapabilirsin” vaadiyle herkesi sahneye çağırdı. Sahne büyüdükçe seyirci belirsizleşti. Söz performansa, görünürlük yorgunluğa dönüştü. Bugün insanlar daha çok görünmenin değil; daha az göz, daha çok bağlam ve kontrollü aidiyetin peşinde.
Sosyal medyanın en büyük vaatlerinden biri görünürlüktü.
Daha çok insana ulaşmak, daha gür bir ses, daha çok bağlantı ve daha çok fark edilmek.
Blog sayfalarından Facebook duvarlarına, Twitter akışlarından Instagram postlarına, TikTok rüzgarından LinkedIn paylaşımlarına kadar dijital çağ uzun süre tek bir sözün etrafında döndü:
Sen de yapabilirsin!
Eskiden gazete, televizyon, yayınevi, kurum ya da güçlü bir çevre gerektiren görünürlük, artık tek bir hesapla mümkün hale geldi.
Reich’ın “küçük adamı” artık dinlemiyor, dinletiyordu.
Sahne büyümüş, mikrofon çoğalmış, kapı aralanmıştı.
Zamanla bir şeyler değişti.
Sahne büyüdükçe seyirci belirsizleşti. Paylaşımlar aynı anda aileye, arkadaşa, iş çevresine, eski eşe, siyasi karşıta, algoritmaya ulaştı ve hiç tanımadığımız insanlar bir anda her şeyi görmeye başladı.
İnsan yalnızca ne söyleyeceğini değil, sözünün kimler tarafından nasıl okunacağını da hesaplamak zorunda kaldı.
Kamusal sosyal medya, sürekli bir benlik yönetimi alanına dönüştü.
Bugün insanlar görünür olmak kadar görünürlüklerini sınırlamakla da meşgul. Herkese açık profillerin yanında kapalı hesaplar, yakın arkadaş listeleri, WhatsApp toplulukları, Telegram kanalları, Discord sunucuları, özel forumlar ve davetle girilen dijital odalar büyüyor.
Yaşanan yalnızca platform değiştirmek değil.
Kamusal görünürlükten kontrollü aidiyete geçiş.
Açık sosyal medya sahneydi. Kapalı dijital topluluklar ise oda. Sahnede insan kendini temsil eder; odada konuşur. Sahnede ölçülür; odada anlaşılır. Sahnede her söz role dönüşür; odada aynı söz bazen yalnızca söz olur.
Sosyal medya literatürü bu gerilimi “bağlam çöküşü” kavramıyla anlatıyor. Farklı sosyal çevreler aynı dijital mekanda üst üste bindiğinde, insanın konuşma alanı daralıyor. Aile, arkadaş, okul, iş, siyasi karşıt, eski tanıdık, rastgele izleyici ve algoritma aynı anda dinleyiciye dönüşüyor. Kişi artık yalnız konuşmuyor; konuşurken kendini de düzenliyor.
Kapalı dijital odalara yönelme, görünürlük çağının yorgunluğuna verilmiş bir cevap.
İnsan her zaman herkese aynı kişi olarak görünmek istemez. Yakın arkadaşına söylediğinin iş çevresine ulaşmasını istemez. Hastalığını yalnız benzer süreçlerden geçenlerle paylaşmak ister. Oyun, yazılım, müzik, kitap, inanç, kimlik ya da hobi etrafında küçük bir çevreyle konuşmak ister.
Açık alanda susan biri, kapalı odada ses bulabilir.
Kapalı dijital toplulukları yalnızca risk alanı olarak görüp üstünü çizmek kolaya kaçmak olur.
Küçük bir yazılım grubunda kod öğrenen genç, benzer sağlık deneyimlerini paylaşan insanlar, oyun sunucusunda arkadaşlık kuran kullanıcılar, mesleki ağlarda birbirine fırsat açan kişiler aynı dönüşümün olumlu tarafını gösterir.
Sorun kapalı alanın varlığı değil, kapalı alanın zamanla hangi dünyaya dönüştüğü.
Discord, Telegram ya da benzeri platformlar üzerine tartışmalar çoğu zaman iki uç arasında sıkışıyor. Bir taraf kapalı dijital alanları yalnız mahremiyet ve özgürlük alanı olarak görüyor. Diğer taraf aynı alanları doğrudan suç, nefret ve radikalleşme mekanı olarak kodluyor.
Gerçek daha karışık.
Teknoloji dayanışma da üretebilir, nefret de. Kapalı grup öğrenme topluluğuna da dönüşebilir, mağduriyet çemberine de. Dijital oda, bir genç için arkadaşlık ve anlam alanı açabilir. Başka bir genç için öfkeyi kimliğe çevirebilir.
Riskin en karanlık örneklerinden biri incel ve daha geniş manosphere topluluklarında görülüyor. Kapalı dijital topluluklar otomatik olarak incel üretmez. Discord ya da Telegram kullanan her genç risk kategorisine girmez.
Dışlanma hissi, yalnızlık, erkeklik krizi, romantik başarısızlık, aşağılanma duygusu ve cinsiyetçi mağduriyet anlatısı denetimsiz grup normlarıyla birleştiğinde, aidiyet sert bir ideolojiye dönüşebilir.
Kırgınlık ortak dile kavuşur. Ortak dil düşman üretir. Düşman, grubu bir arada tutan harca dönüşür.
Türkiye’de Discord tartışması da aslında bu daha büyük dönüşümün görünen yüzlerinden biri. Erişim engeli, çocuk güvenliği ve suç şüphesi üzerinden gündeme gelen tartışma önemli. Ancak mevzuyu yalnızca yasak, denetim ya da platform sorumluluğu üzerinden okumak yeterli değil.
Daha derinde başka sorular var.
Gençler neden açık sosyal medya yerine kapalı odalara çekiliyor? Açık platformlarda hangi sözleri söyleyemedikleri için kapalı gruplarda konuşuyorlar? Hangi duygular ortak dile dönüşüyor? Hangi topluluklar destek sağlıyor, hangileri öfkeyi büyütüyor?
Açık sosyal medya herkese ses verebileceği duygusu yarattı. Herkesin sesi olduğunda, herkesin seyircisi de büyüdü. Seyirci büyüdükçe kendiliğindenlik azaldı. Paylaşım kimlik beyanına, fotoğraf imaj yönetimine, fikir risk hesabına dönüştü.
Kapalı dijital odalar daha küçük bir dünya vaat ediyor. Daha az göz, daha çok bağlam. Daha az performans, daha çok aidiyet. Daha az rastgele seyirci, daha seçilmiş çevre.
Kontrollü aidiyet, kontrolsüz kapanmaya dönüşebilir.
Bir topluluk dış dünyayla ilişkisini kestiğinde, kendi gerçekliğini tek gerçeklik sanmaya başladığında, farklı düşünenleri yalnızca düşman olarak kodladığında, mağduriyeti kimliğin merkezine koyduğunda artık yalnız kapalı grup olmaktan çıkar.
Duygusal yükselticiye dönüşür.
Kapalı oda, bazen yalnızca sohbet üretmez. Yalnızlığı çoğaltır, kırgınlığı ortak dile çevirir, öfkeye kimlik kazandırır. Bazen komplo teorisi üretir. Bazen nefret dili üretir. Bazen politik aşırılık üretir. Bazen kadın düşmanlığı üretir. Bazen de insanın yalnızlığını iyileştirmek yerine derinleştirir.
Kapalı dijital toplulukları anlamak için yalnız hukuk dili yetmez.
Platform politikası gerekir, ebeveyn uyarısı gerekir, toplumsal farkındalık gerekir.
Yasak, bazı suçları sınırlayabilir ancak gençlerin neden aynı odalara ihtiyaç duyduğunu açıklamaz.
Asıl ihtiyaç, dijital çağın psikolojik mimarisini anlamak.
İnternet artık yalnızca bilgiye erişim alanı değil. İnsanların kimlere benzediğini, kimlerden saklandığını, kimlerle aynı öfkeyi paylaştığını, kimlerin yanında güvende hissettiğini belirleyen bir aidiyet altyapısı.
Mevzu kapalı dijital odaları yasaklamak ya da kutsamak değil. Mevzu, hangi odanın dayanışma, hangi odanın kapanma ürettiğini ayırt edebilmek.
Açık sosyal medya kamusal görünürlüğün gücünü gösterdi. Kapalı dijital topluluklar, görünmezliğin de teknoloji meselesi olduğunu gösteriyor.
Geleceğin dijital kültürünü artık yalnız “kim konuşuyor?” sorusu belirlemeyecek.
Kim kime konuşuyor?
Kim kimden saklanıyor?
Kim hangi odada güçleniyor?
Kim hangi odada gerçeklikten kopuyor?
Teknoloji artık sadece bizi görünür kılmıyor, kimlerle görünmez olacağımızı da seçtiriyor.