Balık tüketiminin sağlık açısından çok sayıda faydası olurken, “sonsuz kimyasallar” olarak adlandırılan PFAS maddelerine maruziyet riskini de beraberinde getiriyor.
PFAS (perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler), yapışmaz tencere ve tavalardan kozmetiklere, gıda ambalajlarından yangın söndürme köpüklerine kadar birçok üründe kullanılıyor. Çevrede parçalanmaya karşı son derece dirençli olan bu kimyasal kirleticiler, kanser, karaciğer hastalığı gibi çeşitli ciddi hastalıklarla ilişkilendiriliyor.
PFAS, hava ve su yoluyla uzun mesafeler kat edebiliyor. Okyanusa karıştıklarında, plankton ve algler gibi besin zincirinin en altındaki küçük organizmaları tarafından emiliyor. Bu kimyasallar parçalanmadığı için canlıların vücutlarında birikip, küçük balıklar onları yediğinde toksik maddeler besin zincirinde yukarı doğru ilerliyor. İnsanların tükettiği büyük yırtıcı balıklar bu küçük deniz canlılarını yediğinde ise kimyasal konsantrasyonları büyük balıkların dokularına ve organlarına taşınıyor.
Yeni makalenin yazarları, bu kimyasalların balığın içine girdikten sonra nasıl hareket ettiğini haritalandırdı. Toksinlerin besin zincirinde nasıl biriktiğini izlemek için 212 farklı türü kapsayan bir bilgisayar modeli oluşturdular ve birçok ülkeden alınan balıklar üzerinde yapılan laboratuvar testleriyle doğruladılar. Ardından, verileri küresel ticaret kayıtlarıyla birleştirerek balıkların ve PFAS’ın bir ülkeden diğerine nasıl seyahat ettiğini incelediler.
Temiz suya sahip olmak da fayda etmiyor
Çalışmada, uluslararası balık ticaretinin, kirli bölgelerdeki PFAS’ı binlerce kilometre uzaktaki tüketicilere taşıdığı bulundu. Bu bulgu, sonsuz kimyasalların yerel bir sorun olduğu varsayımına ters düşüyor. Temiz suya sahip ülkeler bile kirli sularda yaşayan balıkları ithal ettiğinde PFAS maruziyetini artırmış oluyor. Örneğin, İtalya’da balıkların sadece yüzde 11’i İsveç’ten gelse de, bu, PFAS maruziyetlerinin yüzde 35’inden fazlasını oluşturuyor.
Araştırmacılar makalede, “Çalışmamız, özellikle uluslararası balık ticareti için ilgili kılavuzların geliştirilmesi ve uzun zincirli PFAS’ın sıkı kontrolü yoluyla, deniz balıkları tüketiminden kaynaklanan PFAS’a insan maruziyetinin en aza indirilmesini sağlamak için küresel işbirliğini ve politikaları güçlendirme aciliyetini vurgulamaktadır.” ifadesini kullandı.
PFOS’un (perflorooktansülfonik asit) aşamalı olarak kaldırılmasına yönelik küresel iş birlikleri sayesinde, 2009’dan beri bu sonsuz kimyasalın deniz balıklarındaki sağlık riskini yüzde 72 oranında azalttığı öne sürüldü.
Kaynak: Science