Market çıkışında arabanızı nereye park ettiğinizi hatırlayamamak birçok kişinin yaşayabileceği bir durum. Bu tür kişisel deneyimleri hatırlamamızı sağlayan ise, yaşadığımız olayları geri çağırmamıza imkan veren epizodik bellek. Çocukluktaki ilk okul günü gibi uzak anılar da, birkaç dakika önce arabayı nereye bıraktığımız gibi yakın deneyimler de bu bellek sayesinde saklanır. Ancak bu yetenek yaşla birlikte zayıflama eğilimindedir. Geçmiş deneyimlerle ilişkili görüntü, ses ve diğer ayrıntıları geri getirmek giderek güçleşebilir. Bilim insanları bunun nedenini hala tam olarak bilmiyor. Bir miktar hafıza gerilemesi yaşlanmanın olağan bir parçası olsa da, Alzheimer hastalığı gelişen kişilerde bu değişiklikler çok daha ağır olabilir.
California Üniversitesi Berkeley’den araştırmacıların yürüttüğü yeni bir çalışma, yaşlanan beyinde neler olup bittiğine dair önemli ipuçları sunuyor. Berkeley’in eski uyku araştırmacısı Matthew Walker’ın yönetiminde çalışan sinirbilimci Omer Sharon ve meslektaşları, derin uykudaki bozulmuş beyin dalgaları, gerileyen hafıza performansı ve Alzheimer hastalığıyla ilişkili bir protein olan tau’nun birikmesi arasında bir bağlantı keşfetti.
Bulgulara göre beynin ön korteksinde (frontal korteks) tau birikmesi, anıların gece boyunca korunmasına yardımcı olan eşgüdümlü elektriksel aktivitedeki değişikliklerle ilişkili.
UC Berkeley İnsan Uyku Bilimi Merkezi’nde doktora sonrası araştırmacı olan Sharon, “Tau’nun, frontal kortekste ortaya çıkan ilerleyen yavaş dalgaları zayıflatarak hafıza pekiştirmeyi nasıl bozduğunu ilk kez gösteriyoruz” dedi.
Araştırma Nature Neuroscience dergisinde yayımlandı.
Derin uyku beynin anıları depolamasına nasıl yardımcı olur?
Uyku, her biri farklı beyin aktivitesi örüntüleriyle ilişkili birkaç evreden oluşur. Hızlı göz hareketleri (REM) uykusu, kapalı göz kapaklarının altında gözlerin hareket etmesi ve rüyaların çoğunun bu evrede görülmesiyle kolayca tanınır. Ancak REM dışı (non-REM) uyku olarak bilinen bir diğer evre de sağlıklı beyin işlevinin sürdürülmesi için özellikle önemlidir. Rüyaların sınırlı olduğu ya da hiç görülmediği bu derin evrede, büyük nöron grupları kısa süreliğine etkisizleşir ve ardından koordineli bir sırayla yeniden aktifleşir. Bu eş zamanlı değişiklikler, genellikle frontal korteksten başlayarak beyne yayılan yavaş elektriksel dalgalar üretir.
Sharon, “Her yavaş dalga, devasa bir nöron topluluğunun birlikte kapanıp yeniden açılmasını yansıtıyor. Çalışmamız, hafıza açısından bu olayların beynin geniş bölgelerinde sırayla çağlayan gibi ilerlemesinin kritik olduğunu gösteriyor. Bu koordineli kapanma yalnızca derin uykuda gözlemlendi ve uyumamızın nedenlerinden biri olabilir.” ifadesini kullandı.
Araştırmacılar, tau yaşlanan beyinde biriktikçe bu özenle düzenlenmiş aktivitenin eşgüdümünü kaybettiğini buldu. Dalgalar geniş bölgelerde birlikte yol almak yerine daha dağınık hale geliyor ve daha kısa mesafeleri kapsıyor. Bu değişiklikler; zayıflamış hafıza pekiştirme, bilişsel yeteneklerde gerileme ve Alzheimer hastalığıyla ilişkili.
Alzheimer proteini ile bozulan beyin dalgaları arasındaki bağ
Bilim insanları bu ilişkiyi incelemek için uyku sırasındaki beyin aktivitesini elektroensefalogram (EEG) ile izledi. Yirmili yaşlarının başındaki bilişsel açıdan sağlıklı genç yetişkinleri, altmışlı yaşların ortasından yetmişli yaşların ortasına kadar değişen yaşlardaki yaşlı katılımcılarla karşılaştırdılar.
Farklar çarpıcıydı. Genç katılımcılarda yavaş dalga grupları, kafa derisinde yaklaşık bir el genişliğine denk gelen mesafelerde birlikte hareket ediyordu. Yaşlı yetişkinlerde ise dalgalar genellikle daha az yol alıyor ve koordineli gruplar halinde ilerlemek yerine daha bağımsız görünüyordu.
Ekip ayrıca bu değişikliklerin tau birikimiyle ilişkili olup olmadığını da inceledi. UC Berkeley halk sağlığı ve sinirbilim emeritus profesörü Dr. William Jagust ile birlikte çalışan araştırmacılar, yaşlı katılımcıların beyinlerini incelemek için pozitron emisyon tomografisi (PET) taramaları kullandı. Bu görüntüleme tekniği, kan dolaşımına verilen radyoaktif izleyicilerle biyolojik aktiviteyi ve belirli maddelerin dağılımını ortaya koyuyor.
Taramalar, frontal kortekste daha fazla tau birikiminin, derin uykuda normalde görülen daha uzun yol alan dalgaların bozulmasıyla ilişkili olduğunu gösterdi. Önemli olan nokta, bu değişikliklerin Alzheimer hastalığı gelişmemiş kişilerde de görülmesiydi.
Sharon, “Bu kişilerde Alzheimer yoktu. Beyinlerinde tau vardı ancak klinik düzeyin altında etkilerle. Hafıza gerilemeleri yaşlarına göre normal aralıktaydı.” dedi.
Alzheimer’la ilişkili erken değişikliklerin şiddetinin oldukça farklılık gösterebileceği açıklandı. Beyindeki tau miktarı, kişinin hafıza yetenekleri yaşına göre beklenen aralıkta kalsa bile bilişsel performansla ilişkili.
Hafıza kaybıyla bağlantılı “yalnız dalgalar”
Araştırmacılar, değişen uyku örüntülerinin insanların bilgiyi ne kadar iyi hatırladığındaki gerçek farklarla ilişkili olup olmadığını belirlemek istedi.
Bunu test etmek için katılımcılar akşam saatlerinde birbiriyle ilişkili kelime çiftlerini öğrendi. Ertesi gün öğrendiklerini hatırlamaları istendi; böylece bilim insanları anıların gece boyunca ne kadar etkili korunduğunu değerlendirebildi.
Yavaş beyin dalgaları daha kısa mesafe kat eden ve daha yalıtılmış görünen katılımcılar genellikle daha az kelime ilişkisi hatırladı. Araştırmacılar bu kopuk örüntülere “yalnız dalgalar” adını verdi.
Ekip ayrıca bir katılımcı alt grubunu birkaç yıl boyunca izleyerek beyinlerinin zamanla nasıl değiştiğini takip etti. Frontal korteks tau düzeyi artanlarda yavaş dalgalar daha az eşgüdümlü hale geldi ve yeni öğrenilen bilgiyi gece boyunca saklama becerileri geriledi.
Bu gözlemler, tau birikimi, derin uyku beyin aktivitesindeki değişiklikler ve kötüleşen epizodik bellek arasında bir ilişki olduğuna dair kanıt sunuyor. Ancak tau birikiminin hafıza kaybına doğrudan yol açtığını ya da bozulan dalgaların sorumlu mekanizma olduğunu ortaya koymuyor.
Ek testler bağlantıyı güçlendiriyor
PET taramaları pahalı olduğu ve özel tesisler gerektirdiği için bilim insanları, Alzheimer’la ilişkili proteinler ile uyku aktivitesi arasındaki ilişkiyi incelemek için başka bir yol aradı.
Washington Üniversitesi (St. Louis) nörologlarından Yo-El Ju ile iş birliği yaparak, ayrı bir yaşlı yetişkin grubundan alınan omurilik sıvısını analiz ettiler. Amaç, Alzheimer’la ilişkili proteinlerin ölçümlerinin beyin görüntülemesinde görülenlere benzer örüntüler gösterip göstermediğini belirlemekti.
PET taramalarından farklı olarak omurilik sıvısı ölçümleri, tau birikimini özellikle frontal korteks düzeyinde saptayamadı. Yine de sonuçlar aynı yönü işaret etti.
Uyuyan beyinleri daha fazla yalıtılmış yavaş dalga üreten kişilerin omurilik sıvısında, Alzheimer’la yakından ilişkili bir diğer protein olan amiloide göre tau oranı daha yüksekti.
Bağımsız gruplar ve test yöntemleri arasındaki bu tutarlılık, araştırmacıların bulgulara olan güvenini artırdı.
Sharon, “Tamamen farklı bir yerden ve farklı bir gruptan toplandı; bu yüzden kanıtın gücüne katkı sağladığını düşünüyorum” dedi.
Uyku kayıtları, beyin taramaları, omurilik sıvısı analizleri ve hafıza değerlendirmeleri birlikte ele alındığında, tau birikiminin derin uyku sırasındaki beyin aktivitesinde belirli bir bozulmayla ilişkili olduğunu düşündürüyor.
Sharon, “Bu boylamsal korelasyon, Alzheimer patolojisinin uykunun bu temel özelliğindeki bozulmayla ilişkili olduğunu gösteriyor” dedi.
Derin uyku yaşlanan beyin hakkında ne söylüyor?
Hafıza yaşla birlikte sıklıkla gerilese de yeni araştırma, sürecin yalnızca yaşlanmaktan ibaret olmayabileceğine işaret ediyor. Alzheimer hastalığıyla ilişkili değişiklikler, özellikle yaygın yavaş dalgaları üreten bölgelerdeki tau birikimi, bazı insanların neden anıları saklamakta daha fazla zorlandığını açıklamaya yardımcı olabilir.
Araştırmacılara göre, mesele sadece yaş değil. Global dalgaların kaynaklandığı frontal bölgelerde ne kadar patolojiniz olduğu önemli.
Uyku kalitesi de resmin bir parçası gibi görünüyor. Tanımlamak ya da kesin olarak ölçmek zor olsa da yavaş beyin dalgalarının örgütlenmesi ve hareketi, beynin gece boyunca hafıza işlevlerini ne kadar etkili yerine getirdiğine dair önemli göstergeler sunabilir.
Bulgular, derin uyku aktivitesindeki değişikliklerin ileride erken hafıza sorunlarını daha iyi anlamaya veya belirlemeye yardımcı olabileceği ihtimalini gündeme getiriyor. Ayrıca insanlar yaşlandıkça belleği korumayı hedefleyen gelecekteki tedavilere de potansiyel hedefler gösteriyor. Ancak şimdilik temel bir soru yanıtsız kalıyor: Bilim insanlarının, tau birikiminin eşzamanlı uyku dalgalarının bozulmasına katkıda bulunup bulunmadığını, bu dalgalardaki değişikliklerin tau birikimini etkileyip etkilemediğini ya da ilişkinin ek süreçler içerip içermediğini belirlemesi gerekiyor.
Sharon, “Tau ile yalnız dalgaların zamanla birlikte arttığını görebiliyoruz. Henüz söyleyemediğimiz şey hangisinin öncül olduğu; ve bu soru, müdahaleleri nasıl tasarlayacağımızı şekillendirecek.” ifadesini kullandı.
Çalışmanın diğer ortak yazarları arasında UC Berkeley’den Xi Chen, James Westphal, Chelsea Brown ve Vyoma D. Shah ile Washington Üniversitesi (St. Louis)’den Jason Dude yer alıyor.
Kaynak: Nature Neuroscience

