Bazı insanlar için bir silahlı saldırı, doğal afet ya da şiddet olayı gibi tek bir travmatik deneyim, tehlike geçtikten uzun süre sonra bile etkisini sürdüren izler bırakabiliyor. Bu insanlarda olaylara ait anılar yoğun şekilde geri dönebilir; ruh halini, davranışları ve ruh sağlığını etkileyebilir. Ancak benzer travmalara maruz kalan bazı kişiler kalıcı hafıza sorunları veya travma belirtileri geliştirmeden iyileşebilir. ABD’de araştırmacılar, iki kişinin aynı travmatik olayı yaşamasına rağmen, neden sadece birinde travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) geliştiğini bulmaya çalıştı.
Yeni çalışma cevabın, travmanın meydana geldiği anda beynin “biyolojisinde” yattığını öne sürüyor. Araştırmacılar, beynin hafıza merkezi hipokampusta yüksek östrojen seviyelerinin aşırı esneklik (plastisite) oluşturduğunu buldu. Plastisite öğrenme için genellikle iyi olsa da, bir travma sırasında etkisi olumsuz olabilir. Çünkü beyni travmatik anıları alışılmadık bir yoğunlukla kalıcı olarak kaydetmeye hazırlar ve uzun vadeli psikolojik hasar riskini önemli ölçüde artırabilir.
Klinik gözlemler, şiddetli akut stresin bazı kişilerde hafızayı kalıcı olarak değiştirdiğini, bazılarında ise böyle bir etki yaratmadığını ortaya koyuyordu. Ayrıca kadınların yaşam boyu TSSB geliştirme riskinin erkeklere kıyasla yaklaşık iki kat daha fazla olduğu bilinmekte. Penn Perelman Tıp Fakültesinden farmakoloji doçenti Dr. Elizabeth Heller’in öncülüğündeki araştırmacılar ile UC Irvine’dan Prof. Dr. Tallie Z. Baram ve ekibi, bu farkın kaynağını araştırdı. Çalışmada, stres anında beyindeki östrojen seviyelerinin uzun vadeli psikolojik kırılganlığı şekillendirdiği ve her iki cinsiyet için de geçerli olduğu tespit edildi.
Neuron dergisinde yayınlanan çalışma, kadınların neden erkeklere kıyasla daha yüksek TSSB riski taşıdığına ve ilerleyen yaşlarda demans risklerinin daha yüksek olmasına dair yeni bilgiler sunuyor.
Östrojenin hafıza üzerindeki rolü
Östrojen, öğrenme ve hafızayı destekleyen bir hormon. Bu hormon, daha çok yumurtalıklarda üretiliyor ve kadın üreme sistemi, adet döngüsü, ikincil cinsiyet özellikleri, kemik sağlığı için kritik öneme sahip. Yaygın kanının aksine, hem kadınlarda hem erkeklerde bulunuyor.
Yeni çalışma, beynin hafızadan sorumlu bölgesi hipokampusta yüksek östrojen seviyelerinin, beyin hücrelerinin daha kolay değişip uyum sağlamasına yardımcı olduğunu gösterdi. Ancak şiddetli akut stres durumunda bu esneklik, strese bağlı hafıza sorunlarına karşı kırılganlığı artırabiliyor.
Araştırmacılar, yüksek östrojen seviyelerinin hücrelerde kromatin (DNA’nın paketlenme biçimi) yapısıyla nasıl etkileşime girdiğini haritalandırarak bazı beyinlerin TSSB benzeri hafıza değişimlerine neden daha yatkın olduğunu ortaya koydu.
Heller, “Kırılganlığı belirleyen önemli faktörlerden biri, beyninizin o anda içinde bulunduğu durumdur. Eğer travmatik bir olay, östrojenin zaten yüksek olduğu bir döneme denk gelirse, ortaya çıkan esneklik etkisi uzun vadede daha güçlü hale getirerek strese karşı kırılganlığı artırabilir.” dedi.
Östrojen, her iki cinsiyette de beyinde üretilen ve öğrenme, ruh hali ve stres tepkilerini düzenleyen kritik bir hormon. Heller, yüksek östrojenin etkilerinin her iki cinsiyette de görüldüğünü belirtiyor.
Stres yükünü yönetmek
Araştırma sonuçları, önemli bir noktaya işaret ediyor: Strese karşı kırılganlık yalnızca yaşadıklarımızla değil, bu deneyimlerin gerçekleştiği biyolojik ve psikolojik bağlamla da ilgili.
Stres genellikle tek bir olaydan ibaret olmuyor, zamanla birikiyor. Bu birikim, beynin yeni streslere nasıl tepki vereceğini şekillendiriyor. Psikolojide bu “kindling” (tutuşturma) gibi kavramlarla açıklanıyor. Örneğin büyük bir depresyon atağı geçiren kişilerde, sonraki stres faktörleri daha kolay nükslere yol açabiliyor. Benzer durumlar bağımlılık nükslerinde ve travma yaşayan bireylerde de gözlemlendi. Penn’de Anksiyete Tedavi ve Araştırma Merkezi Direktörü Dr. Lily Brown, bu konuyu açıklarken, “Klinikte sıklıkla gördüğümüz bir şey var, insanlar sadece karşılarındaki olaya tepki vermiyor. Aynı zamanda daha önce yaşadıkları tüm streslerin birikimine de tepki veriyorlar.” diyor.
Bilim insanları beynin bahsi geçen süreçlerini çözmeye çalışırken, günlük hayatta stresi yönetmek için bazı pratik yaklaşımlar da bulunuyor. Stresin biriktiğini erken fark etmek, kişisel hedefleri netleştirmek ve öz-şefkat geliştirmek bu yaklaşımlar arasında yer alıyor. Ayrıca zorluklardan tamamen kaçınmak yerine, bireyin kendini güçlü hissetmesini sağlayan aktivitelerle psikolojik dayanıklılığı artırılabilir.
Bir diğer önemli nokta da kırılganlığın kaçınılmaz olmadığı. Bazı insanlar tekrar eden strese rağmen daha dayanıklı hale gelebiliyor.
Gelecekteki tedaviler için yeni ipuçları
Araştırma ayrıca önemli bir cinsiyet farkını da ortaya koydu. Hipokampusta yüksek östrojen seviyeleri hem erkeklerde hem kadınlarda akut travmatik strese karşı kırılganlığı artırdı. Ancak hafıza üzerindeki uzun vadeli etkiler yalnızca kadınlarda kalıcı oldu. Bunun, östrojenin etkilerini yöneten reseptörlerin cinsiyetler arasında farklılık göstermesinden kaynaklandığı düşünülüyor.
Araştırmacılar artık bu süreçlerde rol oynayan genleri ve bunların işlevlerini detaylı şekilde incelemeye ağırlık veriyor. Amaç, stresin beyinde uzun vadeli etkilerini düzenleyen molekülleri belirleyerek, östrojen reseptörlerindeki farklılıklara yönelik hedeflenmiş tedaviler geliştirmek.
Sonuç olarak, kadınların daha yüksek TSSB riski taşımasının biyolojik temellerini daha iyi anlamak, travmanın kalıcı etkilerini hafıza ve ruh sağlığı üzerinde derin izler bırakmadan önce önlemeye yönelik yeni müdahalelerin önünü açabilir.
Kaynak: Neuron, Penn Medicine