Viyana Üniversitesi ve Suudi Arabistan Miras Komisyonu, Kuzeybatı Arabistan’da ortak bir arkeolojik kazı yürüttü. Arkeolog Marta Luciani ve Suudi Arabistan Miras Komisyonu’ndan Ahmed Abualhassan liderliğindeki araştırmacılar, Qurayyah vahasındaki kazılarda 3 bin 200 yıllık seramik parçalar buldu. Araştırma, bölgedeki çömlekçilerin bir antik marka geliştirdiğini gösteriyor. Çalışmanın detayları, PLOS One dergisinde yayınlandı.
Araştırmacılar, fırın atıkları arasından seçtiği 36 adet çömlek parçasına, sahanın daha eski ve yeni tabakalarından alınan 4 parçayı daha ekleyerek toplamda 40 örneği analiz etti. Çömleklerin ham madde bileşimini ve üretim aşamalarını belirlemek amacıyla polarizan mikroskop analizi ve Nötron Aktivasyon Analizi (NAA) yöntemlerini kullandı. Polarizan mikroskop analizi, çömleklerden kesilen ince kesitlerin özel bir ışık mikroskobu altında incelenerek kilin mineralojik, dokusal ve teknolojik yapısının (petrografi) çözümlenmesi işlemidir. Nötron Aktivasyon Analizi (NAA), çömlek örneklerindeki kimyasal elementlerin ve az miktardaki eser elementlerin oranlarını nükleer süreçler kullanarak ölçen ve kilin kimyasal parmak izini çıkaran laboratuvar yöntemidir. Bu laboratuvar teknikleri, yazılı belgelerin olmadığı antik döneme ait çömleklerin kimyasal ve mineralojik parmak izlerini çıkararak coğrafi kökenini bulmayı sağladı.
Marka olma kriterleri
Araştırma, Qurayyah vahasındaki üreticilerin zaman içinde kil tariflerinde çeşitliliği azalttığını ve daha standart bir üretim modeline geçtiğini gösteriyor. Vahada üretilen çömleklerin yerel referans hattını oluşturan en büyük homojen kimyasal grup, V032 referans grubu etiketiyle tanımlanıyor. Kimyasal imza, Qurayyah’ın 130 kilometre kuzeybatısındaki Tell el-Kheleifeh yerleşiminde bulunan üç çömlek parçası ve Timna Hathor Tapınağı’ndan alınan iki parça ile eşleşiyor. Bu durum, Qurayyah’ta üretilen kapların uzak mesafelere ihraç edildiğini ortaya koyuyor.
Seramiklerin antik marka olarak kabul edilmesi için sekiz kriter sıralanıyor. Kriterlerin üçü yapım özelliklerine dayanıyor. Bunlar; kolayca tanınan görsel kimlik, her üretimde aynı ham maddenin seçilmesi ve çark başında yüzyıllar boyunca aynı teknik adımların izlenmesini kapsıyor. Diğer beş kriter ticaretle ilişkilendiriliyor. Kriterler; tek bir üretim merkezi, ihracat kanıtları, başka bölgelerdeki taklitler, yerel ihtiyacın üzerinde üretim hacmi ve kültürel prestij. Tüm koşulların bir araya gelmesi, 3 bin 200 yıl önce Qurayyah Boyalı Seramiği (QPW 4) serisinin bilinçli bir marka stratejisiyle üretildiğini gösteriyor.
Antik markayı taşıyan seramik kapların üzerindeki çizimler, dönemin sosyal ve inanç dünyasını yansıtıyor. Kapların yüzeyinde kırmızı ve siyah renkli geometrik şeritlerin yanı sıra aslan, dağ keçisi, devekuşu ve kertenkele gibi çeşitli stilize hayvan figürleri yer alıyor. Ayrıca çizimlerde silah taşıyan kaslı erkekler ile dans eden kadınların katıldığı şölen ve cenaze törenleri tasvir ediliyor. Aynı tasarım kurallarının minyatür kaplarda, terakota (pişmiş toprak) figürlerde ve taş oymalarında uygulanması, üreticilerin ortak bir görsel kimlik standardı uyguladığını simgeliyor.
Çalışma, arkeoloji dünyasındaki eski kabulleri değiştiriyor. Onlarca yıldır bu kaplar, İncil’de adı geçen Midyan halkına atıfla Midyan Çömlekçiliği olarak adlandırılıyordu ancak çalışmayla üretimin Qurayyah vahasına ait olduğu görülüyor. Ayrıca Ürdün’deki Pella kentinde bulunan benzer tasarımlı seramikler ile yapılan karşılaştırmalar, kimyasal yapıda hiçbir ortak nokta olmadığını gösteriyor. Bu durum, farklı bölgelerdeki ustaların birbirini taklit etmeden, benzer görünümlü çömlekleri kendi ham maddeleriyle bağımsız olarak geliştirdiğine işaret ediyor.
Araştırmacılar, mevcut analiz sonuçlarının kesin bir ticaret rotası çizmek için henüz tam olarak yeterli olmadığını belirtiyor. Kimyasal olarak eşleşen parça sayısının sadece beş adet olması, bölgedeki tüm benzer çömleklerin Qurayyah kökenli olduğunu iddia etmeyi zorlaştırıyor. Güney Levant’taki bazı bölgelerde, örneğin Wadi Faynan bakır ergitme alanlarında, bu markanın yerel taklitlerinin de yapıldığı gözlemleniyor. Ayrıca vahadaki kil kaynaklarının kendi içindeki çeşitliliği, kimyasal grupları netleştirmeyi güçleştiriyor.
Araştırmacılar, analizleri Tayma gibi diğer bölgesel kazı alanlarına da yayarak daha geniş bir dağıtım haritası oluşturmayı hedefliyor. Bu sayede, 3 bin 200 yıllık antik marka ağının sınırlarının daha net anlaşılması bekleniyor.
Kaynak: PLOS One