İnsan zekası hala tam olarak çözülememiş bir gizem. Araştırmacıların, gelişmiş zekanın insanlarda neden evrildiğine dair birkaç fikri var ancak kesin bir sonuca varabilmiş değiller. Öne çıkan görüşlerden biri, zekanın sosyal bir işlevi olduğu. Jonathan Egeland liderliğindeki bir araştırma ekibi, yeni çalışmasında bu görüşü destekleyen ek kanıtlar ortaya koydu. Evolution and Human Behavior dergisinde yayınlanan araştırmaya göre yüksek zeka daha fazla saygı görüyor ancak bu, yalnızca zeka başkalarına fayda sağlayan işlerde kullanıldığında geçerli.
Gelişmiş zekanın gelişimine dair öne sürülen açıklamalar arasında hayatta kalmayla ilgili çevresel sorunları çözmek, eş çekmek ve insanın koalisyon temelli örgütlenmesi yer alıyor. Zeka, yiyecek bulmak ve sert çevre koşullarından korunmak gibi ekolojik sorunların çözümünde işe yarasa da çalışmayı yürüten ekip, bunun insanların aynı sorunlarla karşılaşan diğer hayvanlardan neden daha gelişmiş bir zekaya sahip olduğunu açıklamadığına dikkat çekiyor. Zekanın eş çekmek için evrildiği fikri ise cinsiyetler arasında benzer bilişsel becerilerin görülmesiyle örtüşmüyor.
Araştırmacılar, insanın koalisyon temelli örgütlenmesinin beynin gelişiminde daha büyük bir rol oynamış olabileceğini düşünüyor. Önceki araştırmalar yüksek bilişsel yeteneği daha etkili liderlik, çatışma çözümü ve koordinasyonla ilişkilendirmişti. Bazı çalışmalar da insanların yararlı beceriler ya da hizmetler sunan kişilere gönüllü olarak prestij tanıdığını öne sürmüştü. Bulgular ekibi “koalisyonel zeka” hipotezine götürdü. Hipoteze göre insanlar, düşünme becerilerini gruplarının yararına kullanarak prestij kazanıyor. Burada prestij, daha yüksek saygı ve algılanan liderlik değeri olarak tanımlanıyor.
Makale yazarları, “Daha açık söylemek gerekirse, bu ilişkiler karşılıklı yarar sağlıyor; çünkü hem liderler hem de takipçiler birbirleriyle iş birliği yapıyor. Liderler toplu eylem sorunlarını çözmede ve hesaplama açısından zorlayıcı diğer bilişsel hizmetleri sunmada iyi olduğu için, bu tür kişilerle ilişki kurmaktan ve iş birliği yapmaktan fayda sağlayan diğerleri tarafından kendilerine gönüllü olarak prestij tanınıyor.” dedi.
Prestij nasıl kazanılıyor?
Hipotezlerini sınamak için ekip, katılımcıları eşleştirip onlardan bir grup sorununa çözüm sunmalarını istedi. Ardından eşler birbirlerinin zekasını ve statüsünü değerlendirdi. Deneye Norveç’teki üniversitelerden 175 öğrenci katıldı ve ön kayıtlı çalışma için 85 tam çift oluşturuldu. Katılımcılar bir bilişsel test çözdü, varsayımsal bir yiyecek toplama stratejisini bireysel olarak planladı ve gerekçelerini eşlerine kısaca anlattı.
Varsayımsal senaryoda katılımcılardan, akıllarına gelen en verimli yiyecek toplama yöntemini bularak zekalarını göstermeleri bekleniyordu. Bu, grubun her üyesinin kaç saat yiyecek toplayacağına karar vermeyi içeriyordu. Toplam çalışma saati hem toplanan yiyecek miktarıyla hem de yorgunlukla bağlantılıydı. Her katılımcının gerekçesini anlatmak için bir dakikası vardı. Bu sürede eşi, onun zekası ve bir grup içindeki değeri hakkında fikir oluşturabiliyordu.
Genel olarak bilişsel test puanı yüksek olan katılımcılar, varsayımsal grup yiyecek toplama görevinde daha iyi performans gösterdi. Analizler, daha iyi görev performansının eşten gelen daha yüksek saygı ve liderlik puanlarıyla ilişkili olduğunu ortaya koydu. Ekibin istatistiksel modeli, bilişsel yeteneği prestije özellikle görev performansı üzerinden bağladı; bilişsel yeteneğin statü üzerindeki doğrudan etkisi ise anlamlı çıkmadı. Bu, bir katılımcının bir gruba nasıl değer katacağını göstermesi halinde eşlerinin onun zekasına daha fazla saygı duyduğu anlamına geliyor.
Araştırmacılar bu noktada, “Bu, hipotezin ‘özel tasarım’ iddiasıyla doğrudan örtüşüyor: Bilişsel yetenek statüyü genel amaçlı bir mekanizmayla değil, diğer grup üyeleri için altta yatan değerin güvenilir bir göstergesi olduğu için artırıyor.” ifadesini kullanıyor.
Katılımcıların eşlerinin zekasına ilişkin tahminleri de yalnızca iki dakikalık etkileşimin ardından gerçek test puanlarıyla genel olarak örtüştü. Bu durum, insanların kısa etkileşimlerden sonra bile başkalarının bilişsel yeteneğini makul bir doğrulukla değerlendirebildiği fikrini destekliyor.
Zekayı anlamaya doğru bir adım
Çalışma, insanların zekayı hem fark edecek hem de ona saygı gösterecek biçimde evrilmiş olabileceğini, bunun nedenlerinden birinin de zekanın başkalarına sunduğu yarar olduğunu öne sürüyor. Araştırmacılar, bu modelde her iki tarafın da kazançlı çıktığına işaret ediyor. Saygı gösterenler, yüksek bilişsel yeteneklerle ilişkili hizmetlerden yararlanırken, saygı gören kişi daha yüksek sosyal statüye ve onun getirdiği avantajlara kavuşuyor. Sonuçta zeka ortak yarar için kullanıldığında herkes daha iyi durumda oluyor.
Makale yazarları bu konuyu şu cümlelerle açıklıyor:
“Saygı göstermek başka bir bireye fayda sağladığı için bir iş birliği biçimidir ve ancak sınırlı koşullar altında evrilebilir; bu koşullardan biri karşılıklılıkla alakalı. İnsanların saygı davranışlarını uyum sağlayacak biçimde düzenleyebilmelerinin bir yolu, yüksek koalisyonel değere sahip bireylere öncelik vermektir; çünkü bu bireylerin karşılığında uyumu artıran hizmetler sunması muhtemeldir. Dahası bunun, koalisyonel değerin güvenilir göstergeleri olan ve insanların değerlendirmek için bilişsel mekanizmalar geliştirdiği, bilişsel yetenek gibi ilgili özellikler ve yetkinlikler temelinde yapılması gerekir.”
Öte yandan çalışmanın bazı sınırlılıkları bulunuyor. Örneklem üniversite öğrencileriyle sınırlı olduğundan sonuçların diğer topluluklara genellenip genellenemeyeceği belirsiz. Katılımcılar arasındaki iki dakikalık kısa karşılaşmalar ilk izlenimleri ölçtü; bu da gerçek gruplarda kalıcı statünün nasıl işlediğini tam olarak yansıtmayabilir. Ayrıca tek bir deney, bir kişinin gruba fayda sağlayabileceği tüm yolları kapsayamaz. Yine de gelecekteki çalışmalar, daha büyük ve kültürel açıdan daha çeşitli örneklemlerle, daha uzun süreler boyunca bu sonuçların üzerine inşa edilebilir.
Kaynak: Evolution and Human Behavior