Ebeveynler ve öğretmenler çocuklara “çok zekisin” demenin özgüvenlerini artıracağını düşünse de, yeni bir araştırma bu tür sözlerin çocukların akademik görevlere yaklaşımını beklenmedik şekillerde etkileyebileceğini, hatta kopya çekme eğilimini artırabileceğini ortaya koydu.
Çocuklar bir başarı ya da başarısızlık yaşadığında, ebeveynler ve öğretmenler genellikle bazı açıklamalarda bulunur. Çalışmada bu açıklamalar dört başlıkta toplandı; yetenek (“çok zekisin”), çaba (“çok çalıştın”), şans (“tahminin tutmuş olmalı”) ve görevin kolaylığı (“sınav kolaydı”). Bu açıklamalar doğru olsun ya da olmasın, çocukların kendilerini nasıl hissettiğini ve gelecekteki zorluklara nasıl tepki vereceğini önemli ölçüde şekillendirebiliyor, özellikle de güvendikleri kişilerden geldiğinde.
Journal of Educational Psychology’de yayınlanan ve Çin’de yürütülen yeni bir araştırmada, bilim insanları 5-6 yaşındaki çocuklara farklı türde başarı açıklamaları verildiğinde nasıl tepki vereceklerini inceledi. İki deneyde toplam 210 kentli, orta gelirli aileden çocuk, kolay bir sayma görevinde başarılı olacak şekilde test edildi. Ardından çocuklara zeki oldukları, çok çalıştıkları, şanslı oldukları ya da görevin kolay olduğu söylendi; bir grup çocuğa ise hiçbir açıklama yapılmadı.
Bunun ardından tüm çocuklara, yetişkin odadan çıktığında kopya çekme fırsatı sunan bir “hile testi” verildi. Sonuçlar çarpıcıydı: “Sen zekisin” şeklinde övülen çocukların yüzde 64,3’ü kopya çekerken, bu oran şanslı olduğu söylenenlerde yüzde 38,1, çok çalıştığı söylenenlerde yüzde 35,7, görevin kolay olduğu söylenenlerde yüzde 21,4 ve hiç açıklama yapılmayanlarda yüzde 35,7 olarak ölçüldü. Yani “zeki” denilen çocuklar, kopya çekme olasılığı en yüksek grup oldu.
Araştırmacılara göre bu durum, “zeki” etiketinin çocuklarda diğer gruplarda görülmeyen bir başarı baskısı yarattığını gösteriyor.
Küçük çocuklar neden kopya çeker?
Küçük çocuklarda kopya çekme genellikle dürtü kontrolü ve öz-düzenleme eksikliğine bağlanır. 3-5 yaş grubuyla yapılan farklı ayartma deneylerinde çocukların yüzde 90’ından fazlasının kopya çektiği gözlemlenmiştir. Ancak ilkokul çağındaki çocukların kopya çekme konusunda stratejik kararlar aldığına, riski ve faydayı tartabildiğine dair bulgular da mevcut. Yeni araştırma, yetişkinlerden gelen geri bildirimlerin bu davranışa nasıl katkıda bulunabileceğini gözler önüne seriyor.
Bir çocuğun başarısını doğuştan gelen yeteneğine bağlamak, aslında bir tür övgüdür; yetişkin sadece performansı değil, çocuğun zekası hakkında genel bir yargı da dile getirmiş olur. Bu tür övgü anlık özgüveni artırsa da, çocuklarda bu imajı sürdürme ve utançtan kaçınma baskısı yaratabilir. Görev zorlaştığında ise çocuklar görevden tamamen uzaklaşmayı, yani ya pes etmeyi ya da daha az çaba göstermeyi tercih edebilir.
Ebeveynler ve öğretmenler ne yapabilir?
Araştırmacılara göre, çocukları “zeki” diye övmek yerine neyin önemli olduğunu ve nedenini onlarla konuşmak daha sağlıklı bir yaklaşım. Alternatif olarak çabayı övmek (“çok çalıştın, harika iş çıkardın!”) önerilir; çünkü çaba kontrol edilebilir bir unsurdur ve pratik yapmanın gelişim için önemli olduğu bilinmektedir. Çaba övgüsünün öğrenme çıktılarına etkisi araştırmalarda her zaman net olmasa da, uygulaması kolay ve bilinen bir olumsuz yanı yok.
Araştırma ayrıca, çocukları doğrudan dürüst olmaya teşvik etmenin (“kopya çekmeyeceğine söz ver”) ve iyi bir çocuk oldukları için övülmenin (“sınıfındaki arkadaşların bana senin iyi bir çocuk olduğunu söyledi”) kopya çekme davranışını azalttığını gösteriyor. Çünkü bu yaştaki çocuklar hala kopya çekmenin ne zaman “avantajlı” olduğunu keşfetme sürecinde; kazanmak güzel hissettirse de, doğru olanı yaptıkları için övülmek de öyle.