Avrupa yine ölümcül bir sıcak hava dalgasıyla mücadele ediyor. 2026 yılının Haziran ayı sonu itibarıyla 10 binden fazla kişi hayatını kaybetti ve ölüm sayısının artmaya devam ettiği bildiriliyor.
Uzmanlar, iklim krizinin hızlanmasıyla birlikte sıcak çarpmasının önümüzdeki dönemde çok daha sık görüleceğine dikkat çekiyor. Bu nedenle söz konusu tablonun neden bu kadar sık ölümle sonuçlandığının anlaşılması büyük önem taşıyor.
Sıcak çarpması, vücut sıcaklığının 40°C’yi aşmasıyla ortaya çıkıyor. Bu tablo beyin fonksiyonlarını bozarak bilinç bulanıklığına ve nöbetlere yol açabiliyor; aynı zamanda kas dokusunun yıkımına neden olarak zararlı hücresel atıkların kan dolaşımına karışmasına da sebep olabiliyor. Ancak uzmanlara göre bu doğrudan ısı hasarı, hastaların vücut sıcaklığı normale döndükten saatler hatta günler sonra neden hayatını kaybedebildiğini tek başına açıklamıyor. Bilim insanları bu noktada asıl açıklamayı bağışıklık sisteminin verdiği tepkide buluyor.
Sorunlar bağırsakta başlıyor
Sıcak çarpması, vücudu adeta kandırarak normalde yalnızca ölümcül enfeksiyonlara karşı devreye soktuğu türden yaygın bir iltihap (inflamasyon) tepkisini tetikliyor. Oysa ortada gerçek bir enfeksiyon bulunmuyor; bağışıklık sistemi net bir hedef olmaksızın harekete geçiyor ve vücut soğuduktan çok sonra bile aşırı aktif kalmayı sürdürüyor. Bu aşırı iltihap tepkisi, hayati organların işlevini bozacak boyuta ulaşabiliyor.
Sürecin tam olarak nasıl işlediği hala tartışılsa da bilim insanları sorunun bağırsakta başladığını düşünüyor. Vücut aşırı ısındığında kanı iç organlardan uzaklaştırıp cilde yönlendirerek ısıyı dışarı atmaya çalışıyor; bu sırada bağırsak da ani bir kan akışı kaybı yaşıyor.
Bağırsaklar, trilyonlarca bakteriyi güvenli bir şekilde bir arada tutan bir bariyerle korunuyor. Kan akışının kesilmesiyle bu bariyerin işlevini yitirdiği, mikrobiyal bileşenlerin kan dolaşımına sızarak bağışıklık sistemini hızla harekete geçirdiği belirtiliyor.
Eş zamanlı olarak vücuttaki ısı hasarına uğramış hücreler de kendi tehlike sinyallerini yaymaya başlıyor. Böylece bağışıklık sistemi iki farklı kaynaktan uyarı alarak, sepsis veya ağır Covid-19 vakalarında görülene benzer, kontrolden çıkmış bir iltihap zincirlemesine giriyor.
Bristol Üniversitesinden İmmünoloji Doçenti Borko Amulic, konuyla ilgili değerlendirmesinde nötrofil adı verilen beyaz kan hücrelerine dikkat çekiyor. Bu hücreler bağışıklık sisteminin ilk müdahale ekibi olarak tanımlanıyor; hızlı, saldırgan ve bakterileri etkisiz hale getirecek kimyasallarla donatılmış durumdalar. Normal şartlarda enfeksiyonla mücadele eden ve yaraların iyileşmesini destekleyen koruyucu iltihap tepkisinin bir parçası olarak görev yapıyorlar.
Amulic’e göre sıcak çarpmasında vücut genelinde yaşanan bu sistemik iltihap, nötrofillerin tıpkı sepsis vakalarında olduğu gibi aşırı çalışma moduna geçmesine yol açıyor. Nötrofiller bu süreçte kan damarı duvarlarını zayıflatan ve organlara zarar veren enzimler salgılıyor. Yakın dönemde yapılan araştırmalar, kişinin vücut sıcaklığı normale döndükten günler sonra bile bu aşırı aktif durumun sürebildiğini ortaya koyuyor.
Nötrofillerin kan pıhtılaşma sistemini de gereksiz yere devreye soktuğu belirtiliyor. Sıcak çarpması sırasında salgılanan enzimler, vücuttaki küçük kan damarlarında minik pıhtıların oluşmasını tetikleyebiliyor; bu durum böbrek, karaciğer ve beyne giden kan akışını engelleyebiliyor.
Hayvanlar üzerinde yürütülen çalışmalarda, iltihabın tetiklediği bu pıhtılaşmanın önlenmesinin hayatta kalma oranını artırdığı gözlemlendi. Bu bulgu, tedavide yalnızca vücut sıcaklığını düşürmenin değil, nötrofillerin yol açtığı hasarı hedef almanın da kritik olabileceğine işaret ediyor.
Büyük bir çelişki
Uzmanlar burada önemli bir paradoksa dikkat çekiyor: Hasta hastaneye ulaşıp soğuk suya daldırıldığında, bağışıklık sistemindeki zincirleme reaksiyon artık kendi seyrinde ilerlemiş oluyor. Soğutma işlemi tetikleyici etkeni ortadan kaldırsa da reaksiyonun kendisini durduramıyor. Hayatta kalan bazı hastalarda ilerleyen günlerde böbrek yetmezliği veya beyin hasarı gelişmesinin nedeni de bu.
Bazı grupların bu tabloya karşı çok daha kırılgan olduğu belirtiliyor. Yaşlılar ve bebekler vücut sıcaklığını düzenlemekte zorlanıyor. Kalp hastalığı, diyabet veya obezitesi olanlar ile diüretik, antidepresan ve tansiyon ilacı gibi yaygın kullanılan ilaçları alanlar da risk grubunda yer alıyor. Alkol tüketimi, susuz kalma ve sosyal izolasyon da riski artıran etkenler arasında sayılıyor.
Sporcular ve açık havada çalışanlar ise farklı bir riskle karşı karşıya: Vücutlarını, kendi soğutma sistemlerinin kaldırabileceğinden daha fazla zorlama tehlikesi.
Uzmanlara göre şu an için tek etkili tedavi, hastayı mümkün olan en kısa sürede soğutmak. Bu yöntem hayat kurtarsa da tek başına yeterli görülmüyor. Bilim insanları, bir sonraki adımın bağışıklık tepkisinin kendisini yatıştıracak yollar bulmak olduğunu vurguluyor: nötrofillerin aşırı aktivitesini kontrol altına almak, tehlikeli pıhtıları çözmek ve bağırsak bariyerini çökmeden önce korumak.
Kaynak: The Conversation