NASA, 50 yılı aşkın süre sonra yeniden Ay’a yöneldi. ABD-Florida yerel saatiyle 18.35’te (TSİ 1 Nisan’ı 2 Nisan’a bağlayan gece, 01.35’te) Artemis 2 astronotlarını taşıyan Orion uzay aracının entegre olduğu SLS roketi fırlatıldı. Astronotlar şu anda Ay’ın yörüngesine doğru hareket ediyor ve her geçen dakika Ay’a daha da yaklaşıyor. Ancak fırlatmanın Güneş maksimumuna (Güneş rüzgarlarının en aktif olduğu dönem) denk gelmesi astronotların yüksek radyasyona maruz kalıp kalmayacağı sorusunu gündeme getirdi.
Surrey Üniversitesi Uzay Merkezinden Misafir Öğretim Üyesi Profesör Clive Dyer, The Conversation’daki makalesinde bu soruyu cevapladı.
“Güneş parçacık olayı” (SPE/solar particle event) olarak bilinen Güneş kaynaklı yoğun radyasyon patlamaları, özellikle Alçak Dünya Yörüngesi’nin (LEO) ötesine geçen uzay gezginlerinin hayatını tehlikeye atabilir. Bu olaylar sırasında, yüksek hızlı, yüklü parçacıklar Güneş’ten fışkırarak uzaya yayılır. Parçacıklara maruz kalmak radyasyona ve dolayısıyla çeşitli hastalıklara yol açabilir. Hatta en kötü senaryoda ölümcül olabilir.
Alçak Dünya Yörüngesi’nde seyreden uzay istasyonları ve diğer mürettebatlı araçlardaki astronotlar, Dünya’yı çevreleyen manyetik balon (manyetosfer) sayesinde radyasyona karşı yüksek derecede koruma altında. Ancak Artemis 2’nin rotası olan gezegenler arası uzayda, insanlar Güneş’ten gelen yoğun radyasyon akışına çok daha fazla maruz kalır.
Güneş döngüsü ve riskler
Güneş’in manyetik aktivitesi, yıldızın iç yapısındaki yüklü parçacıkların hareketiyle oluşan, yaklaşık 11 yıllık döngülerle (güneş döngüsü) şiddetlenip azalan bir süreç. Döngü sırasında, yoğun manyetik alanların neden olduğu düşük sıcaklıklı bölgeler olan güneş lekeleri, güneş parlamalarına ve güneş parçacık olaylarına sebebiyet verebilir. Bunların sıklığı güneş döngüsüyle birlikte artar ve azalır.
Mevcut güneş döngüsü, Güneş’in en aktif olduğu “maksimum” evresine 2024 yılında ulaştı ve şu anda Güneş’in en sakin olduğu “minimum” evresine doğru yavaş bir azalma aşamasında. Mevcut döngünün 2031 yılında minimuma ulaşması bekleniyor.
Tüm güneş döngüleri aynı değil; 2014’te maksimuma ulaşan önceki döngü gibi mevcut döngü de aktivite açısından oldukça sönük geçti. Ancak son zamanlarda Güneş “uykudan” uyanmış gibi görünüyor.
11 Kasım 2025 tarihinde meydana gelen büyük bir güneş parçacık olayı, Surrey Üniversitesinin Shetland, Lerwick’teki Met Office istasyonunda bulunan nötron monitörü tarafından ölçüldüğü üzere, yer seviyesindeki radyasyonu iki saat boyunca yaklaşık yüzde 145 oranında artırdı. Olay aynı zamanda, Surrey Üniversitesinin SAIRA (Akıllı Atmosferik İyonlaştırıcı Radyasyon) monitörleri tarafından da tespit edildi; bu monitörler iki transatlantik uçuşa ve Hollanda’daki Lerwick, Cambourne ve Utrecht yakınlarındaki hızlı müdahale meteorolojik balon uçuşlarına yerleştirilmişti.
Dünya genelindeki radyasyon artışlarını belirlemek amacıyla, Surrey Üniversitesinin bilgisayar modeli MAIRE (Atmosferik İyonlaştırıcı Radyasyon Etkileri Modeli) kullanılarak bu karmaşık olayı çözümleme çalışmaları devam ediyor. Hem normal atmosferik koşullar hem de artan güneş aktivitesinin neden olduğu yüksek radyasyon olayları için havacılık irtifalarındaki radyasyon seviyeleri hesaplanıyor.
Radyasyon monitörlerini ve kalibrasyonlarını tanımlayan, uçuş verilerini özetleyen ve verileri mevcut modellerle karşılaştıran üç ayrı bilimsel makale hazırlık aşamasında.
1972’de felakete ramak kalmıştı
11 Kasım 2025’teki güneş parçacık olayı, Güneş’in bizi her zaman şaşırtabileceğini hatırlatıyor. Profesör Dyer, bu tür olayların derin uzay görevleri için önemini vurgulamak adına 1972’den bir örnek gösterdi.
O dönemde Güneş, bugünküne benzer şekilde 11 yıllık döngüsünün azalma evresindeydi. Ardından, 2 Ağustos ile 11 Ağustos 1972 tarihleri arasında Güneş, uzay çağının en büyük güneş parçacık olaylarından birini gerçekleştirdi. Güneş’ten gelen bu devasa yüklü parçacık salınımı, Ay’a yapılan Apollo 16 (Nisan 1972) ve Apollo 17 (Aralık 1972) görevleri arasındaki boşlukta meydana geldi.
1972’de gerçekleşen güneş parçacık olayı, Kasım 2025’tekinden yaklaşık 40 kat daha büyüktü. Eğer astronotlar uzaydayken gerçekleşmiş olsaydı, maruz kalınan radyasyon dozu ciddi hastalıklara ve hatta ölüme neden olabilirdi.
Apollo mürettebatı şans eseri kurtuldu ancak bu olay Dünya üzerinde etkisini gösterdi. Oluşan jeomanyetik fırtınanın, Vietnam Savaşı sırasında Hanoi limanına döşenen 4 bin ABD mayınının kendiliğinden patlamasına neden olduğu ileri sürülüyor.
Korunma ve erken uyarı
Radyasyonun en tehlikeli yönü, uzay araçlarının zırhını delebilen yüksek enerjili bileşeni. Surrey Uzay Merkezi Uzay Ortamı ve Koruma ekibi, “Yüksek Enerjili Proton Enstrümanı” adlı bir dedektör üzerinde çalışıyor. Cihaz, parçacıklar saydam bir ortamdan ışık hızını aşan hızlarda geçerken yayılan ışık parlamaları (Çerenkov ışıması) aracılığıyla ölçüm yapıyor. Astronotlar, gözleri kapalıyken bile, retina veya optik sinirlerinden geçen güneş parçacıkları veya yüksek enerjili kozmik ışınların neden olduğu bu tür ışık parlamalarını gördüklerini sık sık bildiriyor.
Surrey Üniversitesinin radyasyon dedektörleri, önümüzdeki yıllarda bir Ay yörüngesi görevinde uçabilir. Görevde hem Ay üsleri hem de Dünya için tehlikeyi ölçecek. NASA, Ay’ın güney kutbunda bir üs için 20 milyar dolar harcamayı planlıyor; Çin ve Rusya tarafından da ayrı bir üs planlanıyor.
Radyasyon uyarı sistemleri, astronotlara bir üs veya uzay aracı içindeki, özel tasarlanmış zırhların bulunduğu fırtına sığınaklarına çekilmeleri için gereken zamanı tanıyabilir. Artemis 2’de kullanılan Orion uzay aracındaki astronotlar, bir güneş fırtınası uyarısı aldıklarında aracın tabanındaki saklama dolaplarına girmeleri konusunda uyarıldı.
Ayrıca uyarı sistemleri Dünya’da da işe yarayabilir. Yüksek güneş radyasyonu dönemlerinde kontrolörler uçaklara daha düşük irtifalarda ve enlemlerde uçma talimatı verebilir, aşırı durumlarda ise uçuşlar tamamen durdurulabilir.
Kaynak: 2N News, The Conversation/Reuters