Köpekler, insanlar tarafından evcilleştirildiği günden bu yana “sadık dostlar” olarak anılıyor. Köpeklerin binlerce yıl önce kurtlardan türedikleri bilinse de bunun tam olarak ne zaman ve nerede gerçekleştiği sorusu cevaplanamamıştı. Yeni genetik araştırmalar ise, en eski evcil köpek varlığını 15 bin 800 yıl öncesine kadar götürüyor.
Araştırmacılar, Karaman/Süleymanhacı Köyü’ndeki Pınarbaşı’nda (antik avcı-toplayıcılar tarafından kullanılan bir yerleşke) bulunan kemik kalıntılarını inceledi. Makalenin yazarlarından Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesinden Doç. Dr. Gökhan Mustafaoğlu’nun Ocak ayında Milliyet.com.tr’deki yazısına göre Pınarbaşı, M.Ö. yaklaşık 11 bin-14 bin yılları arasına tarihlenen, Epi-paleolitik bir kaya sığınağı ve açık alan yerleşmesi. Alan, Anadolu Platosu’nda bilinen en erken ve en uzun soluklu insan faaliyetlerinden birine ev sahipliği yapıyor.
Çeşitli ülkelerden çok sayıda araştırmacının yer aldığı çalışmada, Pınarbaşı’nda keşfedilen kalıntıların bir köpeğe ait olduğu belirlendi. Bu buluşa kadar genetik olarak doğrulanmış en eski evcil köpek, Rusya’da bulunan 11 bin yıllık bir fosildi.
Münih Ludwig Maximilian Üniversitesinden paleogenetikçi Lachie Scarsbrook bulguları, “Bu hayvanlar yüzde 100 köpek; genlerinde kurda dair hiçbir iz yok.” sözleriyle yorumladı.
Pınarbaşı’ndaki ve Avrupa’nın diğer bölgelerinde bulunan benzer yaştaki köpeklerin varlığı; köpeklerin tarıma geçişten binlerce yıl önce halihazırda geniş bir coğrafyaya yayıldığını ve insan kültürünün ayrılmaz bir parçası haline geldiğini kanıtlıyor.
Köpekler kurtlardan ne zaman ayrıldı?
25 Mart Çarşamba günü Nature dergisinde yayınlanan iki bilimsel makalede sunulan bulgulara göre, DNA kanıtları köpeklerin 18 bin yıl önce Avrasya’nın batısında farklı bölgelerde bulunduğunu ve genetik olarak kurtlardan çoktan farklılaştığını gösteriyor.
Reuters’a konuşan Londra’daki Francis Crick Enstitüsünden Dr. William Marsh, “Köpek ve kurt popülasyonlarının çok daha erken bir dönemde, muhtemelen 24 bin yıl önceki son buzul çağından bile önce birbirinden ayrıldığını tahmin ediyoruz. Ancak bu konuda hala büyük bir belirsizlik payı var.” dedi.
Modern kurtlardan farklı, antik bir kurt popülasyonundan türeyen köpekler; keçi, koyun, sığır ve kedi gibi hayvanlardan çok daha önce, insanlar tarafından evcilleştirilen ilk canlılardı.
İngiltere’deki East Anglia Üniversitesinden genetikçi Anders Bergström, köpeklerin insanların yaşam tarzı değişimlerinde ve karmaşık toplumların inşasında her zaman yanımızda olduğunu şu sözlerle vurguluyor:
“İlginç olan şu ki, diğer evcil hayvanların aksine köpeklerin insanlar için her zaman net bir görevi veya amacı yok. Belki de en temel rolleri, sadece bize yoldaşlık etmeleridir.”
“Pınarbaşı köpeği” değer görüyordu
Bergström ve ekibi, Belçika’dan Türkiye’ye kadar geniş bir coğrafyada 46 bin ila 2 bin yıl öncesine ait 216 antik kalıntıyı inceledi; bugüne kadar yapılan en kapsamlı çalışma oldu. Evcilleştirmenin ilk aşamalarında köpek ve kurt iskeletleri birbirine çok benzediği için bu iki türü ayırt etmek ancak bu tür ileri genetik çalışmalarla gerçekleşebildi.
İngiltere’deki Gough Mağarası’ndan Türkiye’deki Pınarbaşı’na kadar 15 bin 800 ile 14 bin 300 yıl öncesine tarihlenen beş farklı köpek tanımlandı. Pınarbaşı ve Gough Mağarası köpeklerinin; Sibirya kurdu (husky) gibi Arktik ırklardan ziyade, günümüzdeki Boxer ve Saluki (Tazı) gibi Avrupa ve Orta Doğu kökenli ırkların atalarıyla daha yakın akraba olduğu saptandı.
Pınarbaşı köpeği, antik avcı-toplayıcıların köpeklerine ne kadar değer verdiğini de gözler önüne seriyor. Arkeolog Douglas Baird’in Pınarbaşı’ndan birkaç bin yıl sonra yerleşim yeri haline gelen Boncuklu Höyük’te yaptığı diğer keşifler, insan-köpek dostluğunun zamanla derinleştiğini gösteriyor. Pınarbaşı’nda köpekler insan mezarlarının hemen üzerine gömülürken, Boncuklu Höyük’te artık doğrudan insanlarla aynı mezarın içine defnedilmeye başlanmışlardı.
Hala yanıtlanması gereken sorular olsa da, bilim insanları köpeklerin evcilleştirilme sürecinin muhtemelen Asya’da bir noktada başladığını ancak kesin konumun belirlenmesi için daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyulduğunu belirtiyor.