Drakula’nın Uruguay işi hamburgeri (!)

NASA’nın Hubble Uzay Teleskobu, IRAS 23077+6707 adlı yıldızın etrafındaki gezegen oluşum diskini (protoplanetary disk) görüntüledi. Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics’ten Kristina Monsch ve ekibinin incelediği sistem, Dünya’dan yaklaşık bin ışık yılı uzaklıkta yer alıyor. 

Dünya’dan yan açıyla gözlemlenebildiği için yassı yapısının orta bölümünde yoğunlaşan toz ve gaz, yıldızdan gelen ışığı engelliyor. Bu sebeple Hubble gözlemlerinde; diskin merkezinde karanlık bir toz bandı görülüyor. Karanlık şeridin üst ve alt kısmında, ışığı saçan daha seyrek gaz ve toz katmanları görülüyor.

30 Jupiterlik madde

Gözlemler, diskin kuzey tarafında yaklaşık 10 yay saniyelik iplikçik benzeri gaz ve toz uzantıları olduğunu ortaya koydu. Burada geçen ‘saniye’ ifadesi, zamanla ilgili bir ölçüm değil, astronomide kullanılan açısal birim yay saniyesini ifade ediyor. Yay saniyesi, gökyüzünde bir cismin teleskopla bakıldığında kapladığı alanı tanımlamak için kullanılıyor. 

Diskin güney tarafında benzer yapılar gözlenmedi. Araştırmacılara göre gözlemlenen asimetri, diskin hala şekillenme sürecinde olduğunu gösteriyor. Türbülans, içeri doğru gaz ve toz akışları mı yoksa kütleçekimsel etkilerin mi diski şekillendirmiş olabileceği net değil. Diskin dikey ve yatay yapısında dalga boyuna bağlı görülen farklılıklar; ışığın saçılması ve toz tanelerinin boyutlarıyla ilişkilendiriliyor.

Yaklaşık 644 milyar kilometre çapa sahip diskin, Güneş Sistemi’nde ışığın Kuiper Kuşağı’na kadar kat ettiği mesafenin yaklaşık 40 katı büyüklüğünde olduğu hesaplanıyor. Mesafe, ışığın yaklaşık 25 günde aldığı yola karşılık geliyor. Diskin içerdiği toplam madde miktarının 10 ile 30 Jüpiter kütlesi arasında olduğu düşünülüyor. Miktar, birden fazla gaz devi gezegenin oluşması için fazlasıyla yeterli malzeme rezervine işaret ediyor.

Kuiper Kuşağı, Güneş Sistemi’nde Neptün’ün yörüngesinin ötesinde yer alan, buzlu küçük cisimlerden oluşan geniş bölgeye verilen isim. Güneş’ten yaklaşık 30 astronomik birimden (Neptün’ün uzaklığı) başlayarak 50 astronomik birime kadar uzanıyor. Bir astronomik birim, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama mesafeye karşılık geliyor. Kuiper; kuyruklu yıldızlar, cüce gezegenler ve donmuş kaya parçalarından oluşuyor.

Phys.org’un haberinde çalışmanın başyazarı Kristina Monsch “Protoplanet disk görüntülemelerinde bu düzeyde ayrıntı son derece nadir. Hubble’ın yeni görüntüleri, gezegenlerin oluştuğu ortamların düşündüğümüzden çok daha aktif ve kaotik olabileceğini gösteriyor.” dedi.

Adı nereden geliyor?

Diskin Drakula’nın Hamburgeri (Dracula’s Chivito) olarak anılmasının sebebi, araştırmaya küçük bir ‘mizah’ katmak. The Astrophysical Journal’da yayınlanan çalışmada yer alan araştırmacılardan biri Drakula ile özdeşleşen Romanya’nın Transilvanya bölgesinden.

Disk görsel olarak, ortasında koyu bir katman ve üstünde ile altında parlak tabakalar bulunan bir hamburgere benzediğinden, Uruguaylı diğer araştırmacı da Uruguay’ın ulusal yemeği “chivito”yu araştırmaya katıyor. 

Araştırmacılara göre IRAS 23077+6707 sistemi, erken Güneş Sistemi’nin çok daha büyük ve çok daha kaotik bir versiyonu gibi değerlendirilebilir. Hubble ve James Webb Uzay Teleskobu ile yapılacak ileri gözlemler, farklı çevre koşullarında gezegenlerin nasıl şekillendiğine dair daha ayrıntılı bilgiler sunmayı amaçlıyor.