Brezilya’daki Carlos Filho Biyofizik Enstitüsünden Profesör Mariana Alansonun koordinatörlüğünde 2018 yılından bu yana yürütülen ve köpek balığı sağlığını inceleyen “EcoShark Projesi” kapsamında dünyada sıkça reçete edilen antidepresan türü sertralin, çekiç başlı köpek balıklarının beyin dokusunda tespit edildi.
Projede test edilen çekiç başlı köpek balıkları, plaj açıklarında balıkçı ağlarına yanlışlıkla takılmış canlılardan oluşuyor. Balıkçılar ve araştırmacılar işbirliği sayesinde bu örnekler analiz için laboratuvara gönderildi. Araştırmacılara göre besin zincirinin en üst basamağında yer alan yırtıcılar ekosistemdeki kirleticilere karşı hassas. Bir köpek balığı yüzerken ve beslenirken sürekli sudan ve tortulardan kimyasal maddeleri bünyesine alıyor. Aynı zamanda avladığı balık ahtapot ve kalamar gibi canlıların daha önce emdiği tüm kirleticileri de tüketmiş oluyor. Besin zincirinde biriken bu kirlilik, insan ilaçlarının kalıntılarını da okyanusun derinliklerine taşıyor.
Bir insan sertralin aldığında, vücut bu ilacın büyük bir kısmını karaciğerde metabolize ediyor. İlaç ya değişime uğramadan ya da metabolize edilmiş formda kanalizasyon sistemine karışıyor. Ancak geleneksel atık su arıtma tesisleri, öncelikle organik maddeleri, besin elementlerini ve mikroorganizmaları uzaklaştırmak üzere tasarlanan ancak farmasötik (ilaç) bileşenlerin arıtılmasında ise yetersiz kalan sistemler. Bu nedenle arıtılmış atık sularda ve deniz ortamlarında antidepresan izlerine sıkça rastlanabiliyor. Üstelik Brezilyalı araştırmacılar, test ettikleri örneklerde sadece antidepresan değil, ağrı kesici kalıntıları da bulduklarını belirtiyor.
İç içe geçmiş üç büyük kriz
Rio de Janeiro’da çekiç başlı köpek balıklarında antidepresan bulunması, ruh sağlığı konusunda bir krizi de gündeme getiriyor. Brezilya’da 2023 ila 2025 yılları arasında 29-58 yaş arası yetişkinlerde antidepresan kullanımı yüzde 12,4 arttı. Bu artış, denizdeki canlılarda bu tip bulguları kaçınılmaz kılıyor.
Diğer bir kriz ise sanitasyon (zararlı mikroorganizmaları ortadan kaldırmak için alınan önlemler bütünü) üzerine. Rio de Janeiro’nun kanalizasyonunun yaklaşık yarısı arıtılmadan kaldığı sürece yani ilaç bileşiklerini giderebilecek bir işlem uygulanmadığı sürece okyanustaki canlılarda bu tip buguların tespit edilmesi kaçınılmaz olabilir. Göz önünde olan diğer kriz ise koruma krizi. Nesli kritik derecede tehlike altında olan çekiç başlı köpekbalıkları deniz ekosistemi ve dengesi için öneme sahip ve besin zincirini düzenleyen canlılar. Köpek balıklarının nörokimyasının değişmesiyle sonuçlanabilecek olan bu bulgular ise bu düzen için tehlikeli görülüyor.
Araştırmacılar su arıtma tesislerinde geliştirici önlemler alınması gerektiğini, çevre izleme protokollerinin yenilenmesini, deniz ekotoksikolojisi (çevresel kirleticilerin deniz ekosistemine olan olumsuz etkilerini inceleyen bilim dalı) araştırmaları için fonların artırılması gerektiğini söylüyor.
Kaynak: The Conversation